مبانی قرآنی خطبه ی فدکیه جلد 3 صفحه 223

احمد امین پیرامون عمر چنین می نگارد: «... فکان یجتهد فی تعرف المصلحه التی لاجلها کانت الآیه او الحدیث ...» (1) عمر چهره بارز و روشن عمل به رأی خویش در مسائل و رویدادهای اجتماعی بود. او در مقابل نصوص رسول خدا صلی الله علیه و آله و حتی آیات قرآن به نظر و اندیشه خود عمل می کرد و آیات قرآن و احادیث را یک سره کنار می زد. به همین دلیل، در حالی که قرآن بهره ای از زکات را از آن (وَ الْمُؤَلَّفَهِ قُلُوبُهُمْ) می داند، عمر از آن روی برتافت و گفت ما برای اسلام آوردن چیزی نمی دهیم؛ هر که می خواهد اسلام آورد و آن که نمی خواهد کفر ورزد.

به عثمان نیز نسبت داده اند که پس از فرمان به افراد عمره از حج چنین گفت: «إنّما هو رأی رأیتُه».(2) در زمان حیات رسول خدا صلی الله علیه و آله بارها عمر با رسول خدا صلی الله علیه و آله مخالفت کرد، از جمله در جریان صلح حدیبیه،(3) و نیز تصمیم به قتل ابوسفیان در فتح مکه؛(4) و همچنین اقدام عمر بن خطاب در رد درخواست رسول خدا صلی الله علیه و آله مبنی بر آوردن قلم و دوات برای نگاشتن مطلبی که آنان را از گمراهی حفظ و ایمن سازد.(5)

می توان گفت که صحابه به تفکیک دین از سیاست معتقد بودند و از این منظر به خود اجازه می دادند در مقابل نظریات رسول خدا صلی الله علیه و آله بایستند و از خود مقاومت نشان دهند. اگرچه همین گروه، خود با نام دین به ریاست و سیاست رسیدند. به همین دلیل رسول خدا صلی الله علیه و آله نگران آینده اسلام بود که مبادا این گروه با توجه به نظریات و تصمیمات خویش در مقابل سنت و سیره رسول خدا صلی الله علیه و آله بایستند و مردم را از صراط مستقیم اسلام منحرف سازند. واقدی می نگارد:

رسول خدا صلی الله علیه و آله بر کشته شدگان احد نماز خواند و فرمود: «من بر اینان شاهد و گواهم». ابوبکر گفت: یا رسول الله! آیا آنان برادران ما نیستند که اسلام آوردند،

1- (1) فجر الاسلام، احمد امین، صص 237-238.
2- (2) نظره عامه فی تاریخ الفقه الاسلامی، علی حسن عبدالقادر، ص 215.
3- (3) السیره النبویه، ابن هشام، ج 3-4، صص 316-317.
4- (4) همان، ص 403.
5- (5) بخاری، کتاب العلم، باب کتابه العلم، ج 1، صص 22 و 23 و نیز باب جوائز الوفد من کتاب الجهاد، ج 2، ص 120؛ مکاتیب الرسول، ج 2، صص 618-626؛ طبقات الکبری، ج 2، صص 242 و 245؛ مسند احمد، ج 1، ص 325؛ تاریخ الطبری، ج 3، ص 193؛ تاریخ الاسلام، عهد الخلفاء الراشدین، ص 111.