امامت و فلسفه خلقت صفحه 141

1- 535. قاضی عبدالجبار، شرح الاصول الخمسه، ص 509.

2- 536. قاضی عبدالجبار، المغنی فی ابواب التوحید، الامامه، ج 1، ص 201.

3- 537. تفتازانی، شرح العقاید النسفیه، ص 110؛ حنفی جمال الدین، اصول الدین، ص 269.

4- 538. تفتازانی، شرح العقاید النسفیه، صص 100 - 98؛ حنفی جمال الدین، اصول الدین، صص 276 - 273.

5- 539. حنفی جمال الدین، اصول الدین، ص 272، با تلخیص.

6- 540. قاری، شرح الفقه الاکبر، ص 179.

7- 541. ر.ک: تفتازانی، شرح العقاید النسفیه، ص 105؛ طحاوی، شرح العقاید الطحاویه، ص 179.

جمع بندی: معرفی امام و وظایف و اهداف آن، از دیدگاه هر سه مکتب کلامی مربوط به اهل سنت تا حدودی یکسان است. از نظر آنان، امام جانشین پیامبر در برپا داشتن دین و دنیای مردمان و دارای ریاست عامه (همگانی) است.

آنان اهداف امامت را از جنبه حیات اجتماعی، سیاسی جامعه اسلامی ارزیابی کرده اند؛ از دید آنان، مسؤولیت و وظیفه امام، اجرای احکام و حدود اسلامی و حفظ نظم و امنیت و مبارزه با مفاسد و مظالم اجتماعی است، نقش امام را اجرایی و تنفیذی می دانند؛ اما حفظ دین از خطر تحریف و تبیین مفاهیم معارف و احکام اسلامی را از شؤون و اهداف امامت به شمار نمی آورند، همین طور رسالت رهبری فکری و علمی جامعه اسلامی را.(1)

از نظر آنان، هدایت و ارشاد علمی و معنوی از شؤون و وظایف دانشمندان اسلامی است. شهرستانی (548 ق) پس از اینکه اجرای حدود و امور حکومتی را از وظایف امام معرفی می کند، می گوید: اما علم و معرفت و هدایت، اموری است که از طریق تفکر درست برای عقل حاصل می شود و هر کسی از راه راست منحرف و گمراه شود، بر امام است که او را از خطایش آگاه و به راه راست هدایت کند.(2)

قاضی عبد الجبار می گوید: ما دین و شریعت را از امام فرا نمی گیریم ... امام مانند امیران و حاکمان دیگر است.(3)

جای این پرسش مهم باقی است که رهبری فکری و ارشادی جامعه و بیان معصومانه احکام دین به عهده چه کسی است؟!

گفتار دوم: امام در سخن متکلمان شیعه

1. معرفی امام: در توضیح مفردات این رساله، مراد از «امام» بیان شد، در این جا نیز به صورت فشرده امام در کلام شیعی بیان می شود.