امامت و فلسفه خلقت صفحه 179

1- 635. فیاض لاهیجی، گوهر مراد، ص 312.

2- 636. خلیفه اللَّه، امام، رئیس مدینه فاضله در حکمت مشاء؛ در حوزه اسلام بررسی می شود، بررسی این وجود در حکمت مشاء یونانی و ارسطو به فرصت دیگر واگذار می شود. در حوزه اسلام نیز به طرح اجمالی آراء رهبران مکتب مشاء پیرامون امام و هدف خلقت بسنده می شود.

3- 637. فارابی، تحصیل السعاده، صص 91 و 94؛ فإذن معنی الإمام والفیلسوف وواضع النوامیس معنی واحد... .

در گفتار و رفتار از او پیروی کنند،(1) از نظر او، امام چون قلب است در بدن، که دوستدار راستی و عدالت و دشمن دروغ و ستم است(2) وفضیلته أعظم الفضائل قوّه، وفکرته أعظم الفکره وعلمه أعظم العلوم قوّه... .(3) وی لزوم چنین اوصافی را برای امام این گونه تحلیل می کند: ویلزم ضروره أن یکون ملک المدینه الفاضله أکملهم سعاده، إذ کان هو السبب فی أن یسعد أهل المدینه .(4)

اوج سخن فارابی این است: ورئیس المدینه الفاضله لیس یمکن أن یکون أی إنسان اتّفق، لأنّ الریاسه إنّما تکون بشیئین: إحداهما أن یکون بالفطره والطبع معدّاً لها والثانی بالهیئه والملکه الإرادیه والریاسه تحصل لمن فطر بالطبع معدّاً لها...؛(5) یعنی امامت یک مقام اعتباری نیست که هر کسی بتواند متصدّی آن باشد. در جای دیگر، بر خدایی بودن این مقام تأکید می کند. ولایت چنین شخصی به حکم خداوند مشروع است؛ خواه مقبول و مطاع عامّه مردم باشد، یا نباشد؛ ریاست چنین شخصی شایسته، مانند منصب پزشک است که پزشکی او در گرو مراجعه مردم نیست.(6) فإذا لم ینتفع به وقد بلغ ذلک مبلغ، فلیس عدم النفع به من قبل ذاته؛ ولکن من جهه من لایصغی أو من لایری أن یصغی إلیه، فالملک أو الإمام هو بماهیته وصناعته ملک وإمام، سواء وجد من یقبل منه أو لم یجد، أیطیع أو لم یطیع، وجد قوماً یعاونونه علی غرضه أو لم یجد؛ کما أنّ الطبیب طبیب بمهنته وقدرته علی علاج المرضی؛ وجد مرضی أو لم یجد، لیس یزیل طبّه کذلک لایزل إمامه الإمام ... .(7)