امامت و فلسفه خلقت صفحه 187

1- 661. همان، صص 71 - 67 و 120؛ در نمط 5 شرح اشارات تحت عنوان صنع و ابداع همین تقسیم دوگانه در روند خلقت را بیان کرده است و این بر اساس نظر فارابی است؛ نیز ر.ک: ابن سینا، الهیات، ص 409 و همو، الاشارات و التنبیهات، ج 2، ص 268.

2- 662. همان، ص 122.

3- 663. همان، صص 131 و 140.

4- 664. همان، صص 140 - 138.

5- 665. همان، ص 145.

6- 666. ر.ک: ابن سینا، الاشارات، نمط 6، ج 3، صص 150 - 142.

یبین أن النظام المشاهد فی الموجودات الکائنه الفاسده کیف صدر عنها؛ إذ لا یجوز أن یکون صدورها بقصد وإراده ولا بحسب طبیعه ولا علی سبیل الاتفاق والجزاف، فذکر فی هذا الفصل أنّ تمثّل النظام الکلّی أی تمثّل نظام جمیع الموجودات من الأزل إلی الأبد فی علم الباری السابق علی هذه الموجودات، مع الأوقات المرتّبه غیر المتناهیه الّتی یجب ویلیق أن یقع کلّ موجود منها فی واحد من تلک الأوقات، یقتضی إفاضه ذلک نظام یعقل ذلک النظام علی ذلک الترتیب والتفصیل، والذات المقتضیه فی جمیع الأحوال یعقل ذلک الفیضان منها هذا المعنی: هو عنایه الباری تعالی بمخلوقاته... .(1)

دهم: جسم نمی تواند علت جسم باشد، پس اجرام و اجسام از عقول صادر می شوند و از خداوند واحد بسیط، بی واسطه تنها عقل اول صادر می شود، فلک اول از عقل اول فلک دوم از عقل دوم و ...(2) از عقل دهم، عقل و فلکی صادر نشود؛ بلکه ماده و عناصر جهان مادی و نفوس و صورت های جهان ماده از او صادر می شود.

این مطلب ضروری و روشن است که باید از جوهر عقلی، دو چیز صادر شود: یکی جوهر عقلی و دیگر جرم آسمانی (فلک)؛ معلوم است که وقتی از یک چیز، دو چیز صادر شود، حتماً آن علت، دارای دو جنبه مختلف است، دو حیثیت و جهت در عقل اول این است: از آن جهت که واجب الوجود را تصور می کند، عقل از او صادر می شود و از آن جهت که خود را تصور می کند، فلک را ایجاد می کند.(3)