امامت و فلسفه خلقت صفحه 191

1- 675. الهی قمشه ای، حکمت الهی، صص 319 - 318.

2- 676. سوره اسراء، آیه 84.

3- 677. حر عاملی، الجواهر السنیه، ص 145؛ علامه مجلسی، بحارالانوار، ج 1، ص 96، حدیث 8؛ رسول اکرم صلی الله علیه وآله به علی علیه السلام فرمود: یا علی! إنّ أوّل خلق خلقه اللَّه عزّوجلّ العقل، فقال له: أقبل فأقبل...؛ کلینی، اصول کافی، ج 1، ص 10 و 21 و 26.

4- 678. شیخ صدوق، علل الشرایع، ج 2، ص 593؛ قرطبی، تفسیر القرطبی {الجامع لاحکام القرآن}، ج 20، ص 80.

5- 679. علامه مجلسی، بحارالانوار، ج 1، ص 96، حدیث 7.

6- 680. شیخ صدوق، علل الشرایع، ج 1، ص 5؛ همو، کمال الدین وتمام النعمه، ص 255.

7- 681. گروهی نیز با مباحث فلسفی از جمله تصویر حکمت مشایی درباره کیفیت و ترتیب خلقت مخالفت کرده اند؛ گویند نخستین مخلوق عقل نیست بلکه عالم روح و در صدر آن روح پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله است و پس از آن عالم جسم و در صدر آن آب است و نیز عالم حادث زمانی است و هیچ چیزی قدیم نیست جز خداوند؛ ر.ک: کمره ای، تحفه سلطانی، ص 160.

ناصر خسرو می گوید: ... و عقل اول است که اگر وی اول نبودی، همه چیزها زیر وی اندر نیامدی و چون اول درست گشت، مر او را از ثانی چاره ای نیست، که در آن ثانی اثر پیدا بود، چنان که یکی در دو پیدا آمده است که درد و مرگ یکی را دو تا همی یابی، پس گفتیم که ثانی عقل، نفس است. پس دانستیم این یکی که علت عالم است، عقل است.(1)

از نظر شیخ اشراق، نخستین صادر «نور مجرد» است، وی می افزاید: این نور نزد دانشمندان پیشین به «عنصر اول» مشهور بوده و نزد فیلسوفان مشاء به «عقل کل»، و پیامبرصلی الله علیه وآله وسلم فرمود: أوّل ما خلق اللَّه العقل.(2)

عمادالدین قریشی (872 ه.ق) می گوید: ... الذی عنه وجد الکلّ، هو العقل الأوّل الذی هو مبدع الأوّل وإذا کان العقل الأوّل کالواحد، فظهور الأعداد من الواحد، وکذلک ظهور مراتب السامیه فی العالم الإبداع.(3)

علّامه حلّی می گوید: إنّ الإمام هو مظهر الأمر، وحجّته مظهر العقل الذی یقال له العقل الأوّل وعقل الکلّ.(4)

ملّا صدرا معتقد است نخستین صادر از جنس عقول است و بر اثبات آن چند دلیل می آورد، از جمله دلیل نقلی، او می گوید: پیامبرصلی الله علیه وآله وسلم فرمود: أوّل ما خلق اللَّه العقل؛ و نیز فرمود: أوّل ما خلق اللَّه القلم؛ و نیز فرمود: أوّل ما خلق اللَّه نوری؛ و نیز فرمود: من و علی از یک نور آفریده شده ایم.(5)

تفتازانی می گوید: ذهبت الفلاسفه إلی أنّ الصادر عنه (واجب تعالی) بلا