امامت و فلسفه خلقت صفحه 223

1- 771. شهرزوری، شرح الحکمه الاشراق، صص 6 - 5: علوم حقیقی دو قسم می شود: ذوقی کشفی و بحثی نظری؛ مراد از قسم اول، دیدن معانی و مجردات است بدون فکر و تنظیم قیاس و اقامه تعریف حدی یا رسمی است بلکه به سبب انوار اشراقی پی هم متفاوت از جدایی نفس از بدن است و ... و این حکمت ذوقی است که کمتر حکیمانی به آن می رسد و تنها برای حکیمان الهی فاضل حاصل می شود، آنهایی که پیش از ارسطو بودند مانند اغاثا ذیمون و هرمس و انباذ قلس و فیثاغورس و سقراط و افلاطون ... و پیوسته راه حکمت مسدود و مضطرب بود تا ... مغز فلاسفه و حکما الهی شهاب المله و الحق و الدین سهروردی اطلاع یافت ... سهروردی - رضی اللَّه عنه - در حکمت کشفی و بحثی مبرز و بلندنظر بود که کسی به پایه او نمی رسید ... و این امر گواهی می دهد که او قدم راسخ و دست بلندی در حکمت و فلسفه و قلب ثابتی در کشف و ذوق داشته است.

2- 772. سجادی، ترجمه حکمه الاشراق، ص 8.

الحکمه البحثیه والذوقیه هی علی طریقه الإشراقیین؛ وهی الّتی قرّرها وأخبر عنها الصدور الأوّل من الحکماء الذین هم من جمله الأصفیاء من الأنبیاء والأولیاء.

او در ادامه، حکمت اشراقی را همان حکمتی می داند که قرآن و روایات از آن تمجید کرده و آن را موهبتی می دانند که به انبیا داده است.(1) و در مقابل، حکمت مشاء و راه ارسطو را یک سری قواعد بی فایده معرفی می کند.(2)

فصل یکم: امام و خلیفه اللَّه از نظر حکمت اشراق

1. جهان خلقت هیچ گاه از وجود شخصی که حجت ها و بینات نزدش است، خالی نیست. سهروردی می گوید: بل العالم ماخلا قطّ عن الحکمه وعن شخص قائم بها عنده الحجج والبینات وهو خلیفه اللَّه فی أرضه، وهکذا تکون مادامت السماوات والأرض.(3)

این که شیخ اشراق حکیم متألّه را با خلیفه الهی به صورت مطلق وصف می کند و تداوم آسمان ها و زمین را با وجود آن گره زند، معلوم می شود که چنین حکیمی، شخصیتی است که در قلّه هستی مکان دارد، در نظام جهان خلقت سررشته دارد.

2. خلیفه سرآمد حکیمان الهی و بحثی است: مقام خلیفه الهی برازنده کسی است که در حکمت الهی و حکمت بحثی سرآمد باشد؛ فإن اتّفق فی الوقت متوغّل فی التألّه والبحث، فله الرئاسه وهو خلیفه اللَّه.(4) و زمین هیچ گاه از وجود حکیم الهی خالی نمی ماند. ولاتخلو الأرض من متوغّل فی التألّه أبداً.(5)

3. ریاست خلیفه الهی تنها حکومت ظاهری نیست؛ بلکه او امام است، چه