امامت و فلسفه خلقت صفحه 238

1- 823. خراسانی، دایره المعارف بزرگ اسلامی، ج 10، ص 231.

2- 824. مشروح بحث: ر.ک: نراقی، اللمعات العرشیه، صص 413 - 411.

3- 825. صدرالدین شیرازی، الحکمه المتعالیه، ج 7، ص 257.

4- 826. صدرالدین شیرازی، الحکمه المتعالیه، ج 7، ص 244.

5- 827. حاجی سبزواری، شرح المنظومه، ص 203؛ همو، حاشی، الحکمه المتعالیه، ج 7، ص 250.

6- 828. طباطبایی، حاشیه الحکمه المتعالیه، ج 7، ص 245؛ دینانی، قواعد کلّی فلسفی، ص 21.

و گسترش و نوآوری دانش فلسفه و تمدن آشکار می شود.

آنچه مورد توجه این رساله است، قاعده امکان اشرف در فلسفه اشراق، به ویژه فلسفه سهروردی است.

دوم: مفاد قاعده امکان اشرف

(تقریر نظام و ترتیب خلقت از دید مکتب اشراق در پرتو قاعده امکان اشرف)

ارسطو: باید نسبت به عالم بالا باورداشت به موجوداتی که با کرامت تر و با شرافت تر هستند.(1)

سهروردی: هرگاه ممکن اخس به وجود آمد، مستلزم آن است که ممکن اشرف وجود داشته باشد.(2)

متأخّرین: ممکن اشرف در مراتب وجود، اقدم از ممکن اخسّ است؛ بنابراین هرگاه ممکن اخسّ موجود شود، باید ممکن اشرف پیش از آن موجود گشته باشد.(3)

پس در صورتی که وجود اشرف برای ما ثابت نباشد، از وجود غیر اشرف می توانیم وجود آن را کشف کنیم.(4)

وجود و حیات و علم و رحمت و بقیه کمالات غیر متناهیه، از مبدأ فیاض به ممکنات اخس و پست تر نمی رسد؛ مگر این که در مرتبه قبل به اشرف (موجودات برتر) رسیده باشد؛ مثلاً لامپ لوستر، نخست بدنه لوستر، بعد فضای نزدیک خود، بعد فضای بالایی اتاق و سپس انسان های ساکن اتاق و در آخر، فرش و کف اتاق را روشن می کند و نشدنی است که نخست فرش و کف اتاق را روشن کند، سپس قسمت های بالایی و نزدیک خود را؛ بنابراین هرگاه