امامت و فلسفه خلقت صفحه 239

1- 829. صدرالدین شیرازی، الحکمه المتعالیه، ج 7، ص 244؛ به نقل از ارسطو، السماء و العالم؛ سهروردی، مجموعه مصنفات، ج 1، ص 435. میرداماد، القبسات، ص 372، به نقل از السماء و العالم و نیز به نقل از اثولوجیا.

2- 830. سهروردی، مجموعه مصنفات، ج 1، ص 434.

3- 831. خالقیان، قاعده امکان اشرف، ص 17؛ طباطبایی، نهایه الحکمه، ص 319.

4- 832. همتی، عالم مثال از دیدگاه شیخ اشراق، ص 101.

کف و قسمت های پایینی اتاق روشن باشد، با علم قطعی و وجدانی، در می یابیم که فضای بالایی و نزدیک لوستر نیز روشن است.(1)

سوم: بیان مفردات (قاعده، امکان، اشرف)

قاعده: بیش تر دانشمندان، از این اصل فلسفی - کلامی، تعبیر به قاعده کرده اند، که به نظر می آید به خاطر این جهت باشد که اثبات مسایل زیادی بر این اصل بنا شده است، مانند:

1. ترتیب ریزش و فَیضان هستی (صدور) از مبدأ متعال (اثبات عقول و نفوس مجرّد از مادّه)

2. اوّلین صادر، اشرف موجودات است.

3. اثبات عقول عَرضیه (ارباب انواع و مثل افلاطونی)(2) و مسئله جواز اجتماع دو میل به یک سو(3) و اثبات وجود صدا و بو و مزه در افلاک.(4)

4. اثبات عالم مُثُل؛(5) در این رساله، قاعده امکان اشرف در ارتباط با بند یک و بند دو است.

امکان: از آن جا که بستر قاعده، اقلیم وجود است، و امکان، ملازم ماهیت و خارج از حلقه وجود است، پس مراد از امکان "ممکن" است؛ یعنی موجودی که ممکن است، و گرنه امکان، چیزی نیست که به "اشرف" یا "اخس" توصیف شود، (شدّت و ضعفی ندارد).(6)

اشرف: مراتب وجودی در فضای این قاعده، چنین نمودی دارند: اخس (پست تر)؛ خسیس (پست)؛ شریف (عالی و بلند)؛ اشرف (اعلی و بلندتر).(7)