امامت و فلسفه خلقت صفحه 240

1- 833. باقی، مجالس حضرت مهدی علیه السلام، ص 41.

2- 834. سهروردی، التلویحات، ج 1، ص 51؛ میرداماد، القبسات، ص 380؛ صدرالدین شیرازی، الحکمه المتعالیه، ج 7، ص 109 و ج 2، ص 58.

3- 835. صدرالدین شیرازی، الحکمه المتعالیه، ج 4، ص 81: لأنّ قاعده إمکان الأشرف دلّت علی أنّها فی أقصی الممکن من قویها الطبیعیه.

4- 836. صدرالدین شیرازی، الحکمه المتعالیه، ج 8، ص 177.

5- 837. طباطبایی، نهایه الحکمه، ص 319؛ لازم به ذکر است که خود علّامه بر این استنتاج اشکال دارد.

6- 838. حاجی سبزواری، شرح المنظومه، فن الحکمه، ص 203.

7- 839. رضوی، امام دوازدهم علیه السلام در نظام آفرینش. ص 62؛ ابن سینا، التعلیقات، ص 21.

عالی ترین مرتبه وجودی، همیشه اشرف، و دانی ترین مرتبه وجودی، همیشه اخس است؛ امّا مراتب موجود بین این دو، آغاز و انجام هرکدام، نسبت به پایین اشرف و یا شریف، و نسبت به بالا اخس یا خسیس است؛ بنابراین، مراد از اشرف، تمام این مراتب میانی است که وجود مرحله پایینی، حکایت از وجود مرحله بالایی دارد. اشرف؛ یعنی نزدیک تر و جلوتر به مبدأ هستی و دارای شدّت وجود، و اخس؛ یعنی دورتر و پست تر به مبدأ هستی و دارای وجود ضعیف.(1)

هریک از عقول فعّال، نسبت به آنچه از آن صادر می شود، اشرف است و همه عقول فعّال، از امور مادّی شریف ترند. در میان مادّیات نیز، موجودات آسمانی بر عالم طبیعت برتری دارند.

ابن سینا می گوید: مراد ارسطو از اشرف، در این جا چیزی است که در ذات خود تقدّم دارد و هستی، مرتبه فروتر از آن، تنها پس از هستی آن امر متقدّم امکان پذیر است.(2)

چهارم: انگیزه طرح و جایگاه قاعده

مبدأ متعالی، برتر از لایتناهی بما لایتناهی است، و در حدّ اعلای نامحدود و بی انتهایی است و در همه کمال هایش، از جمله فیاضیت و صدور مخلوقات نیز، کمّاً و کیفاً، بی حدّ و مرز است، و از طرفی، مجموعه ممکنات که زمینه جریان و صدور فیاضیت الهی اند، همراه با محدودیتند؛ پس ممکن نیست که فیض بی حدّ و مرز الهی، در ظرف محدود ممکنات، به یک باره نمود کند.

فاعل، تام و تمام است؛ امّا ضعف در قابل است؛ پس به ناچار، در زمینه ای استمرار آفرینش الهی، تقدّم و تأخّر و تورّد رخ می نماید؛ مثلاً اگر اقیانوس بزرگی را در برکه ای به نمایش در آورید، روشن است که تنگی برکه، مانع نموداری یک جا و یک باره اقیانوس است، و تنها وقتی عجایب مخلوقات