امامت و فلسفه خلقت صفحه 244

1- 846. مصباح یزدی، آموزش فلسفه، ج 2، ص 175.

2- 847. حاجی سبزواری، شرح المنظومه، فن الحکمه، ص 203.

3- 848. جایگاه و ویژگی های وجودی امام و خلیفه خدا از نظر حکمای اشراق بیان شد.

4- 849. شالوده برهان، به صورت بالا، در منابع حکمت و فلسفه آمده است. ر.ک: شیروانی، ترجمه و شرح نهایه الحکمه، ج 3، ص 363.

5- 850. باقی، مجالس حضرت مهدی علیه السلام، ص 41.

فلاسفه اشراق، آن وجود پیشین را کلمه قدّیسه الهیه، و ادیان الهی حجه اللَّه می دانند؛ بنابراین، اگر یک فرد از افراد بشر روی زمین باشد، باید فرد دیگری نیز باشد که انسان کامل و حجه اللَّه و... در او متظاهر شود. زمین هرگز از وجود حجّت، خالی نمی تواند باشد. پس جرگه عالم بشریت، بدون انسان کامل، طفره و محال است.(1) "اگر ترتیب بالذات موجودات را تفحّص کنی، همواره کامل و شریف را پیش از ناقص و خسیس می یابی".(2)

هفتم: کارآیی قاعده بر اثبات مدعا

بازیابی علمی مدّعا (اثبات وجود امام به عنوان وجود اشرف و نقش او در روند خلقت)، از دل این قاعده شریف، بسته به تجزیه و تحلیل پیروز مندانه یک پیش فرض و دو شرطی دارد که خبرگان فن، آن دو را در مورد و مجرای قاعده معتبر دانسته اند.

پیش فرض: امام، هر چند از لحاظ ماهیت با سایر انسان ها یکسان است؛ امّا از لحاظ مرتبه وجودی، در میان افراد ماهیت خود (حداقل)(3) برخوردار از ویژگی هایی است که موجب تقدّم و تشدید و قوّت او می شود.

شرط اوّل؛ قاعده، در موردی جاری می شود که ممکن اشرف و اخسّ تحت یک ماهیت باشند. صدر المتألّهین می فرماید: المشهور عند المعتبرین لهذه القاعده أن یراعی فی جریانها شرطان: أحدهما استعمالها فی متّحدی الماهیه للشریف والخسیس دون غیره.(4)

شرط دوم؛ دانشمندان این فن. قاعده را در عالم "ابداعیات" (خارج از عالم کون و فساد)؛ یعنی عالم امر جاری کرده اند، نه در عالم حرکات و طبیعت