امامت و فلسفه خلقت صفحه 26

1- 32. اخوان الصفا، رسائل، ج 3، ص 517.

2- 33. اخوان الصفا، رسائل ج 3، ص 472 و 517، ناصر خسرو، جامع الحکمتین، ص 211.

3- 34. آشتیانی، اساس التوحید، ج 3، ص 154.

4- 35. ابن سینا، شرح الاشارات، ج 3، ص 12.

5- 36. راغب، المفردات، ماده خلق.

6- 37. ابن سینا، شرح الاشارات، ص 201: ایجاد یا مسبوق به ماده و زمان است یا نیست و اگر مسبوق به ماده و زمان نباشد، ابداع است.

7- 38. ابن سینا، شرح الاشارات، ج 3، ص 120: ابداع یعنی از یک چیزی وجود لغیر متعلق به آن چیز نباشد، بدون این که میان آن چیزی و این وجود متعلق به او، ماده یا آلت یا زمانی واسطه شده باشد.

8- 39. قرچغای خان، احیای حکمت، ج 2، ص 380: نخستین آفریده خداوند ابداع است که وزن و حرکت و شنوایی و رنگ و حس ندارند.

معنی وتتباین بمعان والمشترک فیه کون الشی ء موجداً من العدم ما لم یکن موجوداً... .»(1)

در قرآن مجید، خلقت به هر دو معنی به خداوند نسبت داده شده است.

به معنای نخست: «خلق الانسان من نطفه(2) وخلقکم من تراب(3)».

به معنای دوم: «خلق السموات والأرض»؛(4) خلق به معنای ابداع و آفرینش بی سابقه است، به دلیل این آیه «بدیع السموات والأرض».(5)

ابوالفتوح رازی در تفسیر آیه «... ألا له الخلق والأمر»(6) می نویسد: خلق، اختراع مقدور باشد از خدای تعالی علی نوع من التقدیر. حق تعالی گفت: خلق، بر اطلاق یا بر وجه اختراع (ابداع) مراد است و جز من بر اختراع قادر نیست، یا جز مرا خالق نشاید خواندن بر اطلاق.(7)

خلقت و آفریدگاری خداوند، گاهی به معنای اولی است؛ گاهی به معنای دوم و در اصطلاح فنی: کلمه خلق به هر دو معنا به کار رفته است.

«قد یقال: خلق، لإفاده وجود کیف کان؛ وقد یقال: خلق، لإفاده وجود حاصل عن ماده وصوره کیف کان؛ وقد یقال خلق لهذا المعنی بالثانی لکن بطریق الاختراع من غیر سبق ماده فیها قوّه وجوده و إمکانه».(8)

«التقدیر الإلهی بحسب الإیجاد ینقسم إلی أقسام ثلاثه: وهی الإبداع والصنع والتسخیر، واسم الخلق یعمّها کلّها».(9)