امامت و فلسفه خلقت صفحه 260

تفاوت هستی شناسی متکلم و فیلسوف با عارف و حکمت متعالیه

پیش درآمد

دیدگاه متکلمان، حکمای مشاء و حکمای اشراق درباره هستی شناسی، مراتب و نظام هستی و نیز فلسفه و کیفیت خلقت، با وجود برخی تفاوت های موضعی، در نگاه کلی سمت و سوی واحدی دارند و برهمین اساس، مباحث امامت و اثبات جایگاه وجودی آن در نظام خلقت پی گیری شد.

اما نگاه عرفان و حکمت متعالیه به جهان هستی، مراتب وجود و نظام هستی و نیز فلسفه و کیفیت خلقت، متفاوت با دیدگاه مذکور است، بر همین اساس، مباحث امامت و بررسی جایگاه وجودی امام متفاوت با دیدگاه های مذکور است.

مهم ترین هم گرایی تئوری های غایت خلقت (کلام)، عنایت (مشاء) و امکان اشرف (اشراق) در بحث خلقت و کیفیت صدور اشیا، این است که؛ مبدأ متعال در اوج تنزه، سبوحیت و قدّوسیت، واجب الوجود، بسیط الحقیقه و نور الانوار است، موجودات امکانی دارای کثرت، ترکیب، ماهیت، محدودیت و غاسقند، بر این اساس، صدور این اشیا از مبدأ واحد متعالی بدون واسطه ای که نزدیک ترین موجود به مبدأ اوّل است و کم ترین کاستی را دارا است، ممکن نیست؛ پس چنین واسطه ای (موجود اشرف، عقل نخست، حقیقت نوری) حتماً در عالم هستی حضور دارد. از نظر این سه دیدگاه، وجود واجب تعالی با وجود ممکنات و وجودهای امکانی با همدیگر، حقایق متباین هستند، واجب تعالی در مقام علّت است و ممکنات در مقام معلول هستند