امامت و فلسفه خلقت صفحه 262

1- 894. مشروح این مطلب که موجودات حقایق متباینه هستند ر.ک: همین رساله، بخش پنجم {فلسفه مشاء} فصل سوم ص 142.

آن، هیولای اول است، و در این وسط، برحسب مراتب، موجودات مختلف هستند.(1)

دیدگاه عرفان نسبت به روند خلقت، بر اساس تجلی است و دیدگاه حکمت متعالیه نیز نزدیک دیدگاه عرفا است. از دید عارف، وجود تنها یکی است و جهان و هستی ماسوی اللَّه، پرتو تجلی و نمود همان یک وجود است. از دید حکمت متعالیه نیز، وجود اصیل و واحد است و جهان ماسوی اللَّه و ممکنات مراتب نازله آن وجود اصیل است.

در این رساله، طی دو بخش جداگانه: «امامت و فلسفه خلقت از دیدگاه عرفان در قالب انسان کامل»، و «امامت و فلسفه خلقت از دیدگاه حکمت متعالیه در قالب فیض و واسطه فیض پی گیری می شود.

نگاهی دیگر

تحلیل و تبیین پیدایش و تحولات جهان و پدیده ها، به یکی از سه صورت زیر است:

1. فاعلیت طبیعی: یعنی پدیده ای تنها در تغییر و حرکت در پدیده ای دیگر اثر کند؛ مانند فاعلیت بنّا و خیاط نسبت به خانه و لباس، که وجود دهی و خلق نیست؛ بلکه صرفاً حرکت و تغییر حالت است، دیدگاه فلسفه مادی و تحلیل اذهان ساده از حوادث جهان چنین است؛ یعنی خیال می کنند خالقیت خداوند منحصر در همین گونه است که خداوند از خاک آدم می سازد و...

2. فاعلیت الهی: یعنی تأثیر فاعل به گونه وجود دهی باشد، فاعل تنها حرکت به معلول نمی دهد؛ بلکه وجود او را می دهد، چیزی را از نیستی به هستی می آورد، دیدگاه حکمای مشاء و متکلمان همین است.

3. فاعلیت تجلّی یا ظهور: یعنی این که یک حقیقت (فاعل) به صورت های مختلف تجلی کرده و ظهور یابد.(2) دیدگاه عرفان و حکمت