امامت و فلسفه خلقت صفحه 264

1- 897. مبحث انسان کامل و به تبع آن انسان کبیر، از موارد اشتراک حکمت متعالیه صدرالمتألهین با دیدگاه وحدت وجودی ابن عربی است. ر.ک: آل رسول، انسان کامل، {خردنامه، ص 77}.

2- 898. نسفی، الانسان الکامل، صص 250 - 249.

3- 899. یثربی، فلسفه امامت، ص 174.

سخن گفته اند؛ چنانکه تفسیر فاعل بالعنایه مختص به مشاء، و فاعل بالتجلی مختص به عرفان نیست؛ امّا بیشترین سخن را در فیض حکمت متعالیه و در عنایت حکمت مشاء و در تجلی عرفان گفته است.

توضیح بیشتر

فهم دیدگاه عرفان به طور کلّی و از جمله در بحث نظام آفرینش از دشواری و پیچیدگی خاصّی برخوردار است. پیش نیاز این فهم آن است که در درجه اول برخی مبانی و اصول مهمی که دعاوی عرفا بر آنها نهاده شده است، دانسته شود. در این جا، به چند اصل مهم که در فهم نظریه عرفا درباره سلسله مراتب آفرینش (مظاهر و تجلیات) کمک می کند، اشاره می شود:

اصل اول: انحصار وجود به حضرت حق و نمود بودن همه ماسوی اللَّه

یکی از بحث های متکلّمان و فیلسوفان، ملاک نیازمندی معلول به علّت است. بر اساس مبانی کلامی، ملاک و نیازمندی معلول به علت، حدوث زمانی است، یعنی معلول چون در مقطعی از زمان معدوم بوده و بعد خلعت هستی برتن نموده، نیاز به علت دارد و براساس مبانی حکمت مشائی، ملاک نیازمندی معلول به علت، امکان ماهوی است؛ یعنی ذات ماهیت ممکن الوجود، نسبت به وجود و عدم حالت تساوی دارد و برای خروج از تساوی، نیازمند به علت است و این صفت هرگز از ممکنات قابل جدایی نیست.

بر این اساس، اگر ممکنی حتی از حیث زمان هم ازلی باشد، نه تنها وصف ازلی، سبب بی نیازی او نمی شود؛ بلکه نیازمندی چنین موجودی از بقیه موجودات بیشتر است؛ زیرا وصف نیازمندی بقیه موجودات به مدّت محدودی بر آنها صادق است؛ اما درباره موجود ازلی ممکن الوجود، وصف نیازمندی به مدت بی نهایت صادق است، در حکمت متعالیه یک گام بالاتر برداشته شده است، وصف امکان از دایره ماهیت به حوزه وجود انتقال یافته، و بدین جهت، به جای امکان ماهوی، امکان فقری مطرح شده است؛ یعنی غیر از واجب الوجود، همه موجودات دیگر، هستی شان از خودشان نیست؛ بلکه وامدار هستی حضرت حق هستند.