امامت و فلسفه خلقت صفحه 266

صورتی که مطلق وجود نیاز به امری خارج از وجود ندارد.(1)

نظریه دوم: از آن شیخ اشراق است. او بر این باور است که وجود در خارج دارای حقیقتی نیست و چیزی در خارج وجود ندارد که ما به ازای وجود باشد؛ بلکه وقتی جاعل (علت) ماهیت شیئی را جعل و ایجاد کرد، عقل از حقیقت آن، مفهوم و هستی را انتزاع می کند. بر این اساس، وجود جزء ماهیات ذهنی است؛ یعنی وجود بدون فرض فارض، واجد نوعی از واقعیت نفس الامری است؛ اما ما به ازای خارجی ندارد.

نظریه سوم: منتسب به جمهور متکلمان است. آنها معتقدند وجود امر اعتباری محض است و واجد هیچ مرتبه ای از مراتب نفس الامر نیست؛ بلکه وابستگی محض به فرض فارض و اعتبار معتبر دارد. اگر فارضی پیدا شود که فرض وجود کند، موجود در مورد آن فرض، تحقق پیدا می کند، در غیر این صورت، چیزی به نام وجود تحقق ندارد. به نظر این ها، فقط ماهیات هستند که در خارج تحقق دارند و ما مفهوم وجود را از این ماهیات انتزاع می کنیم.

نظریه چهارم: ملّا صدرا از نظریه چهارم دفاع می کند. بر اساس این نظریه، کثرت دارای مراتب مختلف است و رابطه علّی و معلولی بین این مراتب وجود دارد؛ زیرا علت از حیث رتبه وجودی بر معلولش تقدم دارد و معلول در رتبه وجودی علتش نیست؛ پس علت در رتبه مقدّم و معلول در رتبه متأخّر است، به همین دلیل، وجود علت بر وجود معلول اولویت دارد. از طرفی، وجود علت شدیدتر و کامل تر از وجود معلول است؛ پس وجود معلول اضعف و انقص از وجود علتش است، در اینجا وقتی مراتب مختلف وجود را با یکدیگر مقایسه می کنیم، سخن از کثرت به میان می آید؛ امّا اگر همه این مراتب مختلف را با هم بنگریم، مشاهده می کنیم که همه آنها در حقیقت وجود، با هم شریک هستند و از این جهت با یکدیگر وحدت دارند.