امامت و فلسفه خلقت صفحه 268

1- 901. ابن ترکه. تمهید القواعد، صص 87 - 83؛ ابن عربی، الفتوحات المکیه، {بیروت، دارصادر}، ج 1، ص 90.

و غیر از حضرت حقّ، همه مظاهر وجود او هستند و ذیل بحث حضرات خمس، سلسله مراتب این مظاهر را چنین بیان نموده اند.

اولین عالم، فیض مقدّس (عالم اعیان ثابته) و دومین عالم، عالم ارواح جبروتی و ملکوتی و سومین عالم، عالم مثال و چهارمین عالم، عالم ملک و پنجمین عالم، عالم انسان کامل (کون یا حضرت جامع) است.(1)

دورنمای روند خلقت و لزوم واسطه از دیدگاه عارف

پیش تر بیان شد که عرفا برخلاف حکما، به جای سلسله مراتب، ظهور و تجلی را طرح کرده اند، پیدایش کثرت در جهان بینی عرفانی، تنها برمبنای ظهور و تجلی قابل تحلیل است؛ عرفا به این باور هستند که وجود حقیقی تنها خدا است و دیگر همه نمود و تجلّی اند و این نمودها و تجلّی ها تشکیک دارند (کثرت)، به این ترتیب، نظام خلقت با مراتب ظهورات توجیه می شود.

در این بخش، نخست هستی شناسی عرفانی، چینش و نظام و مراتب هستی از منظر عرفان تببین می شود و پس از آن، به تبیین و ضرورت نخستین تجلی (یا اول ما خلق) پرداخته می شود و آن گاه ثابت می شود که این نخستین مخلوق (یا نخستین صادر) همان واسطه میان خداوند و مخلوقات است، و در آخر، به کمک متون دینی، عرفانی و حکمت تطبیق این نخستین صادر بر وجود امام علیه السلام پرداخته می شود.

توضیح این که: برای پی بردن به جایگاه امامت و نقش وجودی آن در روند خلقت از دیدگاه عارف، باید مراحل زیر روش گردد:

در گام نخست، هستی شناسی، مراتب موجودات امکانی (نمودها)، کیفیت صدور (تجلی )، هدف و انگیزه اصل خلقت (تجلی)؛ در گام بعدی، وصف نخستین صادر و دلایل لزوم وجود چنین واسطه، هدف یا انگیزه های صدور نخستین صادر؛ و در گام آخر، بیان این امر مهم که نخستین صادر از نظر عارف، همان واسطه در خلقت (عقل، حقیقت نوری امام و...) است.