امامت و فلسفه خلقت صفحه 285

1- 936. امام خمینی رحمه الله، شرح دعای سحر، ص 94.

2- 937. ابن ترکه، تمهید القواعد، ص 119.

3- 938. جامی، نقد النصوص، صص 42 - 40؛ قیصری، شرح فصوص، ص 62.

عین ثابت انسان اقتضای وجود خارجی، اراده و عقل را دارد و آن ها را می خواهد. این خواهش ها و اقتضائات، ذاتی اعیان ثابته اند؛ چون اعیان ثابته غیر مجعول و در حقیقت همان علم تفصیلی خداوند بودند، پس نیاز به جعل زاید بر ذات ندارند.(1)

حق سبحانه که دارای کمال اکمل و فیاض علی الاطلاق می باشد، کمالات اسمایی را مشخص و علّت تحقّق آن ها را فراهم می کند. کمالات حق لبریز شده و تراوش و تجلی می کند؛(2) این گونه است که رب بدون مظاهر نمی تواند باشد. رحمت سابقه حق سبحانه و عشق جبلّی او به خود و فیاض علی الاطلاق بودنش، نمی گذارد که از مقام خود پایین نیاید، پس انسان موجود و سایر استعدادها تفصیل کمالات الهی اند.

حال که چینش هستی و کیفیت خلقت، بر اساس مبانی اهل معرفت تا حدودی روشن شد، راه برای طرح فلسفه خلقت و جایگاه امام در نظام هستی شناسی عرفانی هموار شده است و از آن جا که بیشتر تقریرهای فلسفه خلقت در دیدگاه عرفا بر محور طرح انسان کامل می چرخند و از طرف دیگر، بنابر منابع معتبر عرفانی، انسان کامل همان خلیفه اللَّه و حجه اللَّه و در عصر خاتمیت، همان وجود مهدی علیه السلام است؛ لذا مناسب است نخستین انسان کامل معرفی شود و سپس چند تقریر عرفانی از فلسفه خلقت طرح شود و جایگاه انسان کامل به عنوان امام و خلیفه در نظام خلقت خاطرنشان شود.