امامت و فلسفه خلقت صفحه 298

1- 982. شرح القیصری، ص 61؛ جندی، شرح فصوص الحکم، ص 133.

2- 983. نصوص الخصوص فی ترجمه الفصوص، ص 53.

3- 984. شرح القیصری، ص 61؛ جندی، شرح فصوص الحکم، ص 133.

4- 985. جوادی آملی، تحریر تمهید القواعد، ص 575.

و دیده شده، یگانه بوده و هیچ گونه تمایز وجودی و حتی مفهومی نیست.

به عبارت دیگر: حق تعالی به ذات خود، صفات و افعال خود را به حکم اولویت و باطنیت مشاهده می کرد؛ اما چون خواست ذات و صفات و افعال خود را به حکم آخریت «إلیه یرجع الأمر کلّه» و ظاهریت مشاهده کند، انسان کامل را خلق کرد؛ چرا که انسان کامل چنین استعداد وجودی را داشت تا به وسیله وی، سرّ حق برای حق ظاهر شود.(1)

3. حال که حق تعالی برای مشاهده خود در مظهرهای بیرونی، بر اساس حرکت حبّی و استجلاء ضروری است؛ چرا عالم کبیر (جهان خارج موجود) آن مظهر نباشد؟

پاسخ این پرسش نیز از چینش هستی که مفصّل بیان شد، به دست می آید.

توضیح این که: عالم کبیر و جهان موجود، بدون حضور انسان کامل، وحدت حقیقی ندارد؛ بلکه عالم کثرات است و هر شی ء موجود می تواند به اندازه و محدودیت خودش مظهر باشد.(2)

وحدت عالم کبیر، تنها با وجود انسان کبیر تأمین می شود. همین معنی از احتجاج هشام بن حکم با عمرو بن عبید به دست می آید که در آن، امام را مانند قلب هستی که عهده دار پیوند اعضا و اجزای پراکنده است، معرفی می کند.(3)

نتیجه این سه پرسش را، می توان این گونه خلاصه کرد: در مقام ذات، تعین اول و تعین ثانی که جنبه وحدت غلبه دارد، مجالی برای بروز اسمای تفصیلی نیست. در این سه مقام، که صقع ربوبی است؛ هرچند مشاهده ذات و اسما ممکن است؛ اما سراسر وحدت است و مشاهده کثرت اسمایی ممکن نیست.

در عالم عقل و مثال و مادّه، هرچند مشاهده اسما ممکن است؛ ولی همه کثرات و جدا جدا یند؛ چون کثرت غالب بر وحدت است، هیچ کدام صلاحیت اظهار جمیع اسمای الهی را ندارند.

آن وحدت بدون کثرت و این کثرت بدون وحدت است؛ از این رو، برای