امامت و فلسفه خلقت صفحه 314

1- 1036. مطهری، مجموعه آثار، ج 4، ص 848؛ همو، امامت و رهبری، ص 50.

2- 1037. T.Andrae.

3- 1038. بجنوردی، دائرهالمعارف اسلامی، ج 10، ص 373.

4- 1039. آملی، جامع الاسرار، صص 5 - 3.

دست زده اند، تفاوت تنها در چگونگی استدلال و تبیین حقیقت و ضرورت وجود انسان کامل است.

اهل کلام با استناد به قاعده لطف، وجود انسان کامل را برای راهنمایی و ارشاد جامعه بشری ضروری می شمارند.(1) فلاسفه در علم النفس، با نگاه به مراتب حسی، خیالی، وهمی، و هم چنین مراتب عقل عملی و نظری و قوه قدسیه ای که برای عقل بالمستفاد حاصل می شود، به تبیین حقیقت انسان کامل می پردازند و امکان وجود وی را ثابت می کنند، آنان در مبحث نبوت نیز از راه حکمت خداوند، ضرورت آفرینش و فرستادن چنین انسانی را ثابت می کنند.(2)

وجه مشترک این دو گروه، در نگاه زمینی آن ها است؛ زیرا بیان و برهان خود را با توجه به نیازها و یا مدارج زمینی انسان شکل می دهند؛ ولی اهل عرفان با نگاه آسمانی، ضرورت الهی وجود انسان کامل را ثابت می کنند؛ چنان که در فلسفه اوج کمال انسان، همان عقل مستفاد از عقل فعال است؛ ولی در عرفان، مرتبه عقل فعال از شؤون انسان کامل محسوب می شود.(3)

الف) سیما و اوصاف پیشوایان الهی (نبی، ولی و امام) در قرآن

مشروح معرفی امام و خلیفه اللَّه از منظر قرآن در بخش امامت و فلسفه خلقت در قرآن گذشت، قرآن کریم از ویژگی ها و وظایف پیشوایان الهی بسیار سخن گفته است، این جا به بیان مفاد برخی از آنها بسنده می شود:

- آنها را تنها خدا می شناسد و انتخاب و معرفی می کند:

«وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْکَ وَلِیاً»(4)، «وَاجْعَلْنا لِلْمُتَّقِینَ إِماماً»(5)، «وَاجْعَلْ لِی وَزِیراً