امامت و فلسفه خلقت صفحه 345

1- 1217. ابن سینا در الهیات شفا، بین وجود باری و عالم، امتیاز اساسی قائل است، در حالی که در مسئله تکوین عالم، پیدایش جهان را به افاضه نور خوشید تشبیه کرده که به وحدت وجودی ابن عربی نزدیک شده است. ر.ک: حسین نصر، نظر متفکران اسلامی، صص 281 و 266.

و مخلوقات را به تفاوت مراتب وجود مبدّل کرد و با اثبات مراتب میان موجودات، به وحدت وجود قائل شد مابه الاشتراک و مابه الاختلاف را به وجود برگردانید.

در حکمت متعالیه، مسأله وساطت بین مراتب هستی و نقش دو قوس نزول و صعود در ایجاد مراتب هستی و تعمیق "وحدت" در عالم و ارتباط آن با وجود و تحقق نحوه برتر از علّیت ورای علل طبیعی و تحریکی و معدّ در قالب علّت هستی بخش، بسیار جدی مطرح شد(1) که چهره کیفیت خلقت را دگرگون ساخت. در ساحت شناخت نیز حکمت متعالیه چهره معرفتی از عالم هستی را دگرگون ساخت؛ از طرفی حس و تجربه را از دریافت کلّ واقعیت ناکار آمد اعلام و از طرف دیگر، کاستی عقل از دریافت همه جانبه حقیقت قاصر اعلام کرد و برای شناخت کامل هستی و فلسفه خلقت عنصر شهود درونی و علم حضوری و تزکیه نفس را اضافه کرد(2) و به این ترتیب، حکمت متعالیه جامع مزیت های فلسفه مشاء و اشراق و عرفان شد.

تفاوت مهمّ تئوری فیض، با دیدگاه مشهور و سنّتی متکلّمان اسلامی و مسیحی و یهودی در این است که متکلّمان به حدوث زمانی عالم معتقدند و از همین رو، میان وجود خدا و خالقیت او با جهان آفرینش، یک زمانی خالی از هر نوع مخلوقی را ترسیم می کنند؛ این زمان که خداوند بوده؛ ولی هیچ مخلوقی نبوده است، مصحّح اختیار، توحید، قدیم بودن انحصاری خداوند است و در مقابل مصحّح، حادث بودن و قدیم نبودن عالم است. از این دیدگاه به خلق از عدم تعبیر می شود.(3)

اما دیدگاه حکما، عرفا و به ویژه حکمت متعالیه و صدر المتألّهین (فیض)