امامت و فلسفه خلقت صفحه 346

1- 1218. رحیمیان، فیض و فاعلیت وجودی، ص 14.

2- 1219. همان.

3- 1220. در میان فلاسفه سرشناس، تنها ابوریحان بیرونی است که موافق متکلّمان معتقد به خلق از عدم است. همان، ص 157.

وجود زمانی میان خدا و مخلوقات او را نمی پذیرند و به این صورت با تئوری خلق از عدم مخالفند؛ بلکه معتقدند خداوند به عنوان علّت تامّه موجودات و فیاض علی الاطلاق و وجود غنی، عالم وجود، همواره مخلوق دارد، اصولاً معنا ندارد زمانی باشد که مخلوق و مفاض و معلول خداوند نباشد.

پذیرش مخلوق قدیم (قدیم زمانی) هیچ مشکلی را نسبت به توحید ذاتی یا افعالی پدید نمی آورد؛ چون قدیم ذاتی تنها خداوند است و غیر او همه حادثند یا حادث ذاتی یا حادث زمانی.

منبع اصلی و تکیه این رساله، بر آثار و افکار صدرالمتألّهین شیرازی است؛ چون او نظریه پرداز و مهم ترین مدافع افکار متعالیه است؛ البته از آثار شارحان و مروّجین اندیشه حکمت متعالیه نیز در حدّ امکان بهره گیری می شود.

فصل اول: امام و حجت الهی از منظر حکمت متعالیه

امام و حجت الهی از منظر حکمت متعالیه

حکمت متعالیه چهره تکامل یافته مشرب های فکری و فلسفی پیشین است، در این مکتب تلاش شده است که کاستی دستگاه های فلسفی پیشین رفع و امتیازات آن ها تقویت شود. همین شیوه در مباحث مربوط به امام و حجت و خلیفه اللَّه نیز کاملاً مشهود است.

در میان آرای متکلمان و حکمت مشاء و اشراق و عرفان که بحث آنها گذشت، بیشترین همخوانی را حکمت متعالیه با موضوع رساله حاضر دارد.

در آثار صدر المتألّهین، حجّت و امام در قالب عام؛ شامل نبی، رسول و امام مطرح است،(1) ملّا صدرا به تمام زوایای وجودی امام توجّه داشته است، به گونه ای که شؤون وجودی و تکوینی امام موجب غفلت از شؤون حکومتی و رهبری سیاسی او نشده است. ملّا صدرا به تمام ابعاد و نقش و جایگاه امام در جهان هستی پرداخته است.(2)