امامت و فلسفه خلقت صفحه 349

1- 1225. همو، رساله سه اصل، نشر مولی، 1376، صص 62 - 61؛ همو، شرح اصول کافی، کتاب الحجه، صص 394 - 391.

2- 1226. صدرالدین شیرازی، شرح اصول کافی، کتاب الحجه، ص 484.

الممکن وجوده، الضروری حصوله لتمهید نظام الخیر لایوجد... .(1)

ملّاصدرا هرچند به ابعاد اجتماعی، سیاسی و حکومتی امام و نقش او در رهبری جامعه و افراد توجّه دارد؛ امّا اوج اندیشه صدرایی مربوط به ابعاد هدایتی و وجودی امام و نقش او در خلقت و تکوین است، ملّا صدرا در آثار گوناگون به این مهم پرداخته است؛ اما بیشترین سخن را در شرح اصول کافی بیان کرده است، اوصاف و ویژگی هایی را که متون روایی برای امامان علیهم السلام ثابت داشته اند.

ملّا صدرا به توضیح و تبیین عقلی و فلسفه آنها پرداخته است و جایگاه وجودی ائمّه علیهم السلام را بر مبانی فلسفی و حکمت متعالی تبیین کرده است: امام، حجّت و خلیفه اللَّه در دیدگاه حکمت متعالیه، همان موجودی است که روایات به توصیف آن پرداخته اند، پس نظر و نگاه حکمت متعالیه همان دیدگاه روایات است، تنها تفاوت آن، این است که صدر المتألّهین به توضیح و تبیین بیشتر روایات پرداخته و یافته های روایی را با داده های حکمت متعالیه تطبیق و نزدیک کرده است.

دیدگاه ملّا صدرا در باب امامت، همان دیدگاه کتاب الحجّه در کتاب شریف اصول کافی است.

بحث عمده امامت در روایات، در بخش دوم این رساله بیان شد و اینجا به گوشه هایی از سخنان ملّا صدرا در شرح روایات بسنده می شود:

امام، هادی انسان ها و حجّت خدا بر آنان

در نظر ملّا صدرا، خداوند برای هدایت انسان ها دو گونه حجّت قرار داده است، حجّت ظاهر و مکشوف، و حجّت باطن و مستور؛ و راه اثبات و شناخت حجّت های ظاهر (انبیا و امامان) نیز دو گونه است: یکی معجزات و کرامات؛ و دیگری ادلّه عقلی؛ راه اول برای انسان های ظاهربین و عوام است که ممکن است به اندک شبهه ای برگردند؛ مانند قوم موسی علیه السلام؛ اما راه عقل راه