امامت و فلسفه خلقت صفحه 363

1- 1263. صدرالدین شیرازی، رساله سه اصل، ص 61 نشر مولی: اوصاف و وظایف امام و رئیس جامعه را شرح داده است.

2- 1264. صدرالدین شیرازی، المبدأ و المعاد، مقاله 4، ص 613: تصریح می کند که امام معصوم علیه السلام واسطه است میان مردم و پیامبر که علوم و فیوضات را بر آنان برساند.

3- 1265. ر.ک: بخش فلسفه خلقت از نظر قرآن، همین رساله.

فصل سوم: امامت و فلسفه خلقت از دیدگاه حکمت متعالیه

امامت و فلسفه خلقت از دیدگاه حکمت متعالیه

نظر حکمت متعالیه در این که هدف، غایت و غرض خداوند از آفرینش عالم و آدم چه بوده است، همان نظر و سخن قرآن و متکلمان و حکمای مشاء و اشراق است و لذا این زاویه میان مشرب های فکری چندان فرقی نیست.

تمایز عمده در کیفیت خلقت و نقش واسطه در صدور آفرینش از خداوند است، که این تمایز نیز برخاسته از هستی شناسی و توجیه مراتب وجود است که هر یک از مشرب های متکلمان و مشاء و عرفان دیدگاه های متفاوتی دارند، که در بخش های پیشین این رساله بیان شد.

در این میان، چشم انداز عارف و حکمت متعالیه افق واحدی دارند، از دید عارف در سراسر هستی یک وجود بیش نیست و عالم نمودها و سایه های همان وجود اصلی است، از دید حکمت متعالیه نیز، وجود یکی بیش نیست و عالم مراتب همان وجود اصیل و یگانه است. بنابراین، میان وجود با وجود نماها تباین نیست، برخلاف آنچه که حکمت مشاء می گفت.

در بخش هفتم، جایگاه و نقش امام و حجّت الهی در منظر عارف، در قالب انسان کامل تقریر شد و بحث کیفیت خلقت و نقش امام در این روند مشروح بحث نشد؛ اما در این بخش، به خاطر نزدیکی دیدگاه عرفان و حکمت متعالیه، کیفیت خلقت در قالب فیض و نقش امام در قالب واسطه فیض پی گیری می شود.

هرچند اندیشه فیض در آثار مشائیان؛ مانند فارابی و ابن سینا(1) مطرح بوده است؛ امّا به لحاظ هم خوانی آن با مبانی هستی شناسی عرفان و حکمت متعالیه، این اندیشه در عرفان و حکمت متعالیه کاملاً قابل طرح است.

اشاره: از نگاه حکیمان مسلمان، خداوند تنها وجودبخش هستی است. از آن جا که هستی از خدا فرا نمی گذرد و جز او همه چیز هیچ است؛ پس برای خداوند هدف و غرضی جز ذات خود او نیست، و از آن رو، که ذات هستی