امامت و فلسفه خلقت صفحه 364

1- 1266. ابن سینا، رساله حقیقت و کیفیت سلسله موجودات، ص 5 و ص 14 و برخی از آراء فارابی و ابن سینا در ادامه بیان می شود.

پیوسته و همیشه بوده، فاعلیت او نیز جاودانه و همیشگی است؛ این ویژگی را «فیض» خداوند می نامند.

از آن جا که خداوند مراتب عالی توحید ذاتی و صفاتی را داراست، بسیط و بی تکثر است، نخستین صادرش بیش از یکی نیست و این، نخستین خلیفه و واسطه تداوم فیض او بر دیگران است. و به دلیل این که فیض دایم است، واسطه نیز چنین می باشد.

مستند و برهانی ساختن پیش فرض ها در این موضوع، نیازمند بررسی دقیق آموزه فیض، در لغت و اصطلاح (عرفان و فلسفه) و در آینه آیات و روایات است. همین طور، فهم دقیق واسطه در فیض و تطبیق آن بر وجود امام و خلیفه اللَّه نیز نیازمند بررسی تاریخچه و سیر بحث و معانی صحیح واسطه بودن است.

گفتار یکم: معنای فیض در لغت و اصطلاح

فیض در لغت: «فیض»، مصدر باب «فاض یفیض» به معنای فزونی، جاری و در مقابل «غیض» به معنای اندک(1) است. فاض الماء؛ یعنی آب آن قدر زیاد شد که روی بیابان جاری گردید. حوض فایض؛ یعنی حوض پر آب. رجل فیاض؛ یعنی مرد جواد و بخشنده. فوران، دفع، سر ریزی و فزونی نیز، از معانی جوهری ریشه فیض به شمار می آیند.(2)

فیض در متون دینی: در قرآن کریم، واژه فیض با مشتقاتش، یازده بار به کار رفته که معنای لغوی آن، در اکثر موارد مورد توجه است؛ مانند: «تَری أَعْینَهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ».(3) راغب، در ذیل همین آیه می گوید: أفاض إناءَه؛(4) ظرفش تا آن جا پر شد که لبریز گردید.