امامت و فلسفه خلقت صفحه 365

1- 1267. فراهیدی، کتاب العین، ج 7، ص 65.

2- 1268. ابن منظور، لسان العرب، ج 11، ص 250؛ تهانوی، موسوعه کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، ج 2، ص 1293؛ ج 2، ص 485؛ طریحی، مجمع البحرین، ج 3، ص 431.

3- 1269. سوره مائده، آیه 83: «چشم های آنها را می بینی که {از شوق} اشک می ریزد».

4- 1270. راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، ص 387.

معنای لغوی فیض در متون روایی، به همان معنای زیادی، پری و لبریزی برمی گردد؛(1) هرچند به معانی دیگر هم به کار رفته است. در دعای نماز «وتر» چنین آمده است: أی محتفر من فضلک لم یهمه فیض جودک؟(2)

فیض در اصطلاح: فیض، اصطلاحی عرفانی و فلسفی است و دو کاربرد اصلی دارد: به معنای اسم مصدر و حاصل کار، و به معنای روند و فرایند کار؛ مانند خلق که به معنای مخلوق و نتیجه فعل است. معنای دیگر فیض، روند آفریدن و صفت فعل خداوند بوده که در منابع عرفانی و فلسفی نیز، تعاریفی با اشاره به این تفکیک وجود دارد.

معنای اصطلاحی فیض در عرفان و تصوف: فیض در منابع عرفانی، به چهار معنای اصلی به کار رفته که تنها یک معنای آن، مطابق اصطلاح فلسفی و مورد بحث است:

1. القای الهی، در برابر وسوسه که القای شیطانی است.(3)

2. جود و بخشش الهی.(4)

3. چیزی است که از تجلّی خداوند پدید می آید و برحسب دریافت کننده فیض، محدود و معین می شود.(5)

4. به فعل فاعلی گفته می شود که پیوسته و همیشه، بدون دریافت عوضی و بدون غرض انجام می شود؛ چنین فاعلی دائمی الوجود خواهد بود. "الفیض هو التجلّی الدائم الذی لم یزل ولا یزال".(6)

فیض به معنای اخیر، به دو گونه تعریف می شود: یکی فیض اقدس؛ که همان تجلّی حق به حسب اوّلیت ذاتی و باطنیت است؛ تجلّی حبّی ذاتی که