امامت و فلسفه خلقت صفحه 366

1- 1271. ابن اثیر، النهایه فی غریب الحدیث و الاثر، ج 3، ص 485؛ مجمع البحرین، ج 3، ص 431.

2- 1272. شیخ طوسی، مصباح المتهجد، ص 157.

3- 1273. کفوی، الکلیات و الفروق اللغویه، ص 691.

4- 1274. ابن عربی، فتوحات المکیه، ج 4، ص 98.

5- 1275. تهانوی، موسوعه کشاف اصطلاحات، ص 1294.

6- 1276. بالی افندی، فصوص الحکم، ص 13 و 16؛ لاهیجی، شرح گلشن راز، ص 57؛ فیض تجلی دائمی است که پیوسته و همیشه هست.

موجب وجود اشیا و استعدادهای آنها در حضرت علمیه می شود. (وجود علمی اشیا) در این حضرت که در آن، شائبه کثرت اسما و کاستی امکانی راه ندارد. برای همین نیز، آن حضرت را اقدس خوانده اند.(1)

دیگر، فیض مقدس است که همان تجلّی وجودی است و موجب ظهور (پیدایش) اشیا در خارج، بر اساس اقتضای استعدادهایشان می شود که در فیض اقدس داشتند. (وجود خارجی اشیا)؛ یعنی با فیض مقدّس، همان اعیان با استعدادهایی که داشتند، در خارج با لوازماتشان موجود می شوند.(2) از فیض مقدس به نَفَس رحمانی، وجود منبسط، روح کلی، روح اعظم، قلم اعلی و حقیقت محمدیه تعبیر می کنند.(3)

خلاصه کلام: فیض مقدس مترتب بر فیض اقدس است، با اوّلی اعیان ثابته و استعدادهای آنها در عالم علم حاصل می شود و با دومی همین اعیان با لوازمشان در عالم خارج موجود می شوند.(4)

با یکی جودش، گدا آرد پدید

با دگر بخشد، گدایان را مزید

فیض در نگاه فلاسفه و حکما، بیشتر متوجه تفسیر اخیر عرفا و در مقام تبیین فاعلیت خدا و کیفیت صدور آفرینش است. سخن فارابی و ابن سینا آینه تمام نمای گفته های حکمای پیشین و پسین در باب فیض است.

فارابی می گوید: واجب الوجود مبدأ کلّ فیض، وهو ظاهر علی ذاته بذاته، فله الکلّ من حیث لا کثره فیه، فهو من حیث هو ظاهر، فهو ینال الکلّ من ذاته فعلمه بالکلّ بعد ذاته وعلمه نفس ذاته، فیکثر علمه بالکلّ کثره بعد ذاته.

ابن سینا می گوید: الفیض إنّما یستعمل فی الباری تعالی وفی العقول لا غیر، لأنّه لمّا کان صدور الموجودات عنه علی سبیل اللزوم، لا لإراده تابعه لغرض؛