امامت و فلسفه خلقت صفحه 367

1- 1277. تهانوی، موسوعه کشاف، ص 1293؛ کفوی، الکلیات و الفروق، ص 692.

2- 1278. صدرالدین شیرازی، الحکمه المتعالیه، ج 2، ص 354.

3- 1279. صدرالدین شیرازی، الحکمه المتعالیه، ج 2، ص 354؛ رحیمیان، تجلی ظهور در عرفان، ص 239، به نقل از ابن عربی، المسائل، ص 8: فأوّل موجود ظهر، مقید فقیر موجود یسمّی العقل الأوّل ویسمّی الروح الکلّی ویسمّی القلم ویسمّی العقل ویسمّی الحقیقه المحمدیه.

4- 1280. جرجانی، التعریفات، ص 217.

بل لذاته، وکان صدورها عنه دائماً بلا منع ولا کلفه تلحقه فی ذلک، کان الأولی أن یسمّی فیضاً.(1)

صدور موجودات از مبدأ اول، نه از راه قصد و اراده است، نه از نوع فاعل های طبیعی؛ بلکه صرفاً از تعقّل ذات باری تعالی به ذات خویش که عقل محض و خیر مطلق است، ناشی شده است؛ زیرا قصد و اراده مستلزم نقص و موجب تکثّر ذات باری است و آفرینش بر منوال طبیعیت نیز، ملازم با عدم رضا و معرفت صانع به مصنوع و سلب اختیار است، و حال آن که خداوند عالم، راضی و مختار به همه افعال خود است.(2)

پس فیضان و فیض جوشش، بارش سرریز و لبریزی وجود و خیرات از مبدأ متعال است، بدون این که کسی یا چیزی موجب این لبریزی و صدور شده باشد. گفتنی است: اصولاً واژه فیض، چنین معنایی را می رساند.(3)

غزالی این معنا را با دقّت بیشتر گفته است: لا ینبغی أن تفهم من الفیض هنا ما تفهم من فیضان المآء من الإنآء علی الید، فإنّ ذلک عباره عن انفصال جزء من المآء عن الإنآء واتّصاله بالید؛ بل افهم منه ما تفهمه من فیضان نور الشمس علی الحایط...؛ بل کفیضان الصوره علی المرآت ... وکذلک الجود الإلهی... فیعبر عنه بالفیض.(4)

به این ترتیب معنای اصطلاحی با معنای لغوی این واژه، بسیار نزدیک می شود.