امامت و فلسفه خلقت صفحه 368

1- 1281. ابن سینا، نصوص الکلم، شرح النصوص الحکم {المجموع للمعلم الثانی}، ص 133؛ همو، الرساله العرشیه، تصحیح ابراهیم هلال، ص 4.

2- 1282. عمید، مقدمه {رساله در حقیقت و کیفیت سلسله موجودات}.

3- 1283. برخی منابع از این جوشش و لبریزی به انبجاس تعبیر کرده اند، افلوطین عند العرب، ص 134.

4- 1284. رفیق عجم، موسوعه مصطلحات الامام الغزالی، ص 567. به نقل از، الاجوبه الغزالیه، ص 349؛ سزاوار نیست که مفهوم فیض در رابطه با خداوند، همان مفهومی باشد که از فیضان و لبریزی آب از ظرف فهمیده می شود، چرا که روشن است، اجزاء آب از آب ظرف جدا شده و به دست می پیوندند، بلکه باید گفت مفهوم فیض، مانند فیضان نور خورشید بر دیوار است... یا مانند فیضان تصویر بر آینه است ... چنانچه جود الهی نیز همین گونه است که از آن به فیض تعبیر می شود.

گفتار دوم: انگیزه و تاریخچه طرح مباحث فیض

مسأله حدوث و قدم عالم که هنوز ذهن بشر را مشغول کرده، موجب طرح نظریه فیض شد. میان مورخان مشهور است که رأی ارسطو ازلیت و قدم عالم، و رأی افلاطون (در رساله تیمائوس) حدوث و خلقت زمانی عالم بوده است.(1)

نظریه فیض می گوید: اقتضای ذات حق و اسما و صفات او، دوام فاعلیت است. (عدم تعطیل فیض)؛ چون صفات سلبی؛ مانند بخل، امساک و... در او راه ندارد، و زمان و زمانیات از متفرعات عالم است. ابتدای زمانی برای فعل خداوند معنا ندارد.(2)

اقتضای فاعلیت تامّه نیز همین است، هرگاه علّت تامّه موجود باشد، معلول او نیز موجود است و گرنه تامّ نخواهد بود که این خلف است.

در نظریه فیض، فاعلیت خداوند برتر از فاعل های بالقصدی است که غایت مندی بر آنها حکومت می کند؛ بلکه فاعلیت او بالذات است و احتیاج به ضمیمه ندارد، ذات او سِمَت فاعلیت و غائیت را دارد.(3)

آغاز و پیدایش عالم چگونه بوده است؟ آیا از عدم به هستی گام نهاده، یا از وجودی به وجود آمده است؟ آیا وجود دهنده مانند فاعل های طبیعی بر اثر وجود دهی کاهش می یابد یا نه؟ بنابر این نظریه، فیض نوع ایجادی است که طی آن منشأ ایجاد و پدیدآورنده به حال خود می ماند و علی رغم صدور معلول از آن، در کمالات و هم چنان در وحدت خود ماندگار است؛ آنچه از آن می آید، جدا از او نیست و در عین حال خود او نیز نیست.(4)

دیگر انگیزه طرح مباحث فیض، پاسخ به یکی از پرسش های مهم درباره نحوه و کیفیت پیدایش این عالم است. پرسش این است که: آیا انتشار عالم آفرینش دفعی و به یک باره بوده، یا به ترتیب خاصی به انجام رسیده است؟

برآمدن کثرت از وحدت بنابر ترتیب خاصّ که مستلزم واسطه در فیض