امامت و فلسفه خلقت صفحه 369

1- 1285. رحیمیان، فیض و فاعلیت وجودی، ص 222.

2- 1286. همان، ص 226. توضیح بیشتر در قسمت پایانی همین بخش خواهد آمد {پاسخ به شبهات}.

3- 1287. صدرالدین شیرازی، الرساله العرشیه، ص 40؛ همو، کتاب المشاعر، ص 58؛ تعلیق هنری کربن.

4- 1288. رحیمیان، فیض و فاعلیت وجودی، صص 71 - 40.

است، مبنای کار این بخش رساله است، که پس از بیان تاریخچه، به ذکر آرا در این زمینه پرداخته می شود.

مورخان فلسفه، اهل کلام و بسیاری از حکما، یکی از اهداف و ارکان نظریه فیض را، تبیین وساطت بین خداوند و خلق او و نیز توضیح نحوه برآمدن کثرت از وحدت ذکر کرده اند.(1) بیشتر منابع به اهمّیت و دقت و دشواری این بحث اعتراف کرده اند.(2)

تاریخچه: ریشه های نظریه فیض و فاعل وجودی را می توان در عقاید و افکار مزدائیان، مانویان و صائبان پیدا کرد.(3) نظریه وسایط در فیض در زمان افلاطون مطرح بوده است.(4)

فیلون (25 ق.م - 40 ب.م) فیلسوف و متکلم یهودی تلاش کرد تا دین یهود را بر شیوه فلاسفه افلاطونی توجیه کند. یکی از ویژگی های او، تفسیر و تحکیم واسطه در خلقت بود. تفکر واسطه در خلقت موجودات، هرچند به نحو مبهم و رمزآمیزی نزد افلاطون و برخی نظام های فکری یونان مطرح بود؛ امّا در قالب یک تفکّر مذهبی و به عنوان امری مشخص و اقنومی خاص بین خدا و خلق، ظاهراً نخستین بار توسط او در قالب اصطلاح «لوگوس» (کلمه) مطرح شد، که در آن خصلت ارسطویی (عقل) و ویژگی های افلاطونی (مجمع مثل و صور) موجود است. لوگوس، میانجی پیدایش و ایجاد مراتب و وسیله ای برای وصول نعمت های الهی است. او واسطه بین خالق و عالم خلقت و انسان الهی است.(5)

فلوطین (205 م - 270 م) متأثّر از فیلون، معتقد بود موجودات بر اساس نظم و نَسق و ترتیب خاص صادر شده اند. مبدأ اول تعالی بسیط و دور از