امامت و فلسفه خلقت صفحه 372

1- 1300. همان. از موجود اول، وجود دوم اضافه می شود و این دومی نیز جوهری غیر جسمانی است... . بنابر آن چه که وجود اول تعقلی دارد، وجود بعدی از او صادر می شود... . و همه موجودات بنابر ترتیبی از وجود او حاصل می شوند... نسبت همه اشیاء به او {صادر نخست} مساوی است؛ چون که او به واسطه دیگران پیدا شده است و میان او و مبدأ اول هیچ واسطه ای نیست.

2- 1301. فارابی، الجمع بین رأی الحکمین، صص 103 - 101.

3- 1302. اخوان الصفا، رسایل اخوان الصفا، ج 3، ص 346.

4- 1303. رحیمیان، فیض و فاعل وجودی، ص 99.

5- 1304. ابن سینا الالهیات، ص 390.

6- 1305. فارابی، کتاب نصوص الکلم {المجموع للمعلم الثانی}، ص 133. فیض فقط درباره خداوند و عقول استعمال می شود نه غیر آن.

7- 1306. ابن سینا، المباحثات، صص 66 - 65، تحقیق محسن بیدارفر.

پیدایش کثرت در فیض و مستفیض را به تحقّق واسطه مستند می کند.(1)

در میان فرق اسلامی؛ اسماعیلیه و قرامطه به نظریه فیض توجه داشتند، به عقیده آنان، خداوند عالم را مستقیماً خلق نکرد؛ بلکه عقل کل را ایجاد کرده، و از آن، نفس کل و از آن، ماده را آفریده است. این گروه از شیعه اسماعیلی، خداوند را به شیوه امیر المؤمنین علیه السلام در هر چیزی و با هر چیزی بدون ممازجت و اختلاط می دانند؛ همان طوری که واحد در هر عددی و معدودی حاضر است؛ ولی خودش عدد نیست.(2)

موسی ابن میمون (603 ق) می گوید: اسم فیض در زبان عبرانی هم بر خداوند اطلاق می شود؛ چون بهترین تشبیه برای فاعلیت خداوند همین است که او را به چشمه جوشان آب تشبیه کنیم.(3)

گفتار سوم: برهان لزوم واسطه در فیض

از آن جا که فیض و واسطه در فیض، جایگاه ویژه ای در مباحث حکمت و عرفان دارد؛ لذا حکیمان و عارفان با تقریرهای گوناگون به اثبات و لزوم واسطه در فیض پرداخته اند. فیلون، خداوند را در اوج تعالی می داند و عالم جزئیات را در فرود و پستی که پیدایش اینها تناسبی با ساحت الهی ندارد؛ پس واسطه یا واسطه هایی در خلق عالم و تدبیر امور آنان در کار است که مانند قوای الهی، ملائکه، جن و...؛ اولین و مهم ترین آنها «لوگوس» نام دارد.(4)

فلوطین، پس از آن که بر لزوم بساطت مبدأ متعالی و اثبات آن استدلال می آورد، نسبت مبدأ اجسام به بسیط را نادرست می خواند و می افزاید: ذات واحد، حتی مرکب از قوای گوناگون نیست، خلق کثرات مستند به عقل است، نه احد.(5)