امامت و فلسفه خلقت صفحه 374

1- 1312. رحیمیان، فیض و فاعلیت وجودی، ص 75.

2- 1313. فلوطین، اثولوجیا، {افلوطین عند العرب}، صص 135 - 134؛ فاخوری، تاریخ فلسفه در جهان اسلامی، ص 104؛ یگانه محض، فوق تمام و کمال است و اما جهان محسوس ناقص است، چون پدید آمده است، شئ تام همانا عقل است، و از آن جا که عقل از واحد حق پدید آمده [بدون واسطه تام و کامل است و امکان ندارد موجودی که فوق تمام و کمال است، بدون واسطه موجودی ناقص بی آفریند.

3- 1314. فارابی، عیون المسایل {المجموع للمعلم الثانی}، ص 69 - 68.

4- 1315. فارابی، آراء اهل المدینه، ص 52.

5- 1316. همان، ص 57: پس آفرینش را از کامل ترین وجودها آغاز و به دنبال آن وجودی که اندکی از اولی ناقص است، می آورد.

6- 1317. نسفی، کتاب الانسان الکامل، ص 71.

برخوردار شود و جمله آدمیان استعداد آن ندارند که از خدا فیض قبول کنند...؛ پس به ضرورت، واسطه می بایست که هم از نوع آدمیان باشد.(1)

ملّا صدرا (1050 ق) تحت عنوان (لزوم وجود الخلیفه) به صورت عمیق و فشرده لزوم واسطه را چنین ترسیم می کند:

اعلم أنّه لمّا اقتضی حکم السلطنه الواجبه للذات الأزلیه والصفات العلیه، بسط مملکه الألوهیه... وکان مباشره هذا الأمر من الذات القدیمه بغیر واسطه بعیداً جدّاً، لبعد المناسبه بین عزّه القدم وذلّه الحدوث حکم الحکیم سبحانه بتخلیف نائب ینوب عنه فی التصرّف والولایه... وله وجه إلی القدم یستمدّ به من الحقّ، ووجه إلی الحدوث یمدّ به الخلق، فجعل علی صوره خلیفه یخلف عنه فی التصرّف.(2)

علّامه مجلسی (1111 ق) می فرماید: لمّا کنّا فی غایه البعد عن جناب قدسه تعالی وحریم ملکوته، وما کنّا مرتبطین بساحه عزّه وجبروته؛ فلا بدّ أن یکون بیننا وبین ربّنا سفراء وحجّه ذوجهات قدسیه وحالات بشریه یکون لهم بالجهات الأولی ارتباط بالجناب الأعلی یاخذون عنه... ویکون لهم بالجهات الثانیه مشابهه للخلق...، وبه یمکن تفسیر الخبر المشهور فی العقل بأن یکون المراد نفس النبی صلی الله علیه وآله وسلم ... هم وسایط فیض بین ربّهم وبین سائر موجودات... .(3)

مهم ترین دلیل در منابع متعدد، برای لزوم واسطه فیض که به دیگر ادلّه خُرد و کلان برمی گردد، چنین است: بر اساس قاعده «الواحد لا یصدر عنه إلّا الواحد»، از خداوند یگانه بسیط، جز یک معلول (یک صادر، یک مخلوق)