امامت و فلسفه خلقت صفحه 375

1- 1318. همان، ص 315.

2- 1319. صدرالدین شیرازی، تفسیر القرآن کریم، ج 2، ص 302.

3- 1320. علامه مجلسی، رساله للعلامه المجلسی {شرح باب حادی عشر}، صص 68 - 67؛ از آن جا که ما از ناحیه قدسی و حریم ملکوتی خداوند بسیار دور هستیم و راهی به ساحت جبروت او نداریم پس ناچار میان ما و خداوند سفیران و حجت هایی با جهت های قدسی و حالات بشری باشند تا به خاطر مشابهت جهت قدسی، از خداوند دریافت فیض کنند و به مناسبت جهت بشری ارسال فیض به عالمیان بکنند. با همین بیان، تفسیر روایت مشهور پیرامون عقل صادر که مراد خود پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم است، ممکن می شود... و هم آنان (اهل بیت علیهم السلام) هستند که واسطه فیض میان حق و خلقند.

صادر نمی شود و حال آن که عالم هستی پر از کثرات، موجودها و معلول های گوناگون است؛ جمع میان این دو اصل، وجود واسطه را حتمی می کند.

و نیز بر اساس قاعده «لزوم السنخیه بین العلّه والمعلول» از مبدأ واحد متعالی و کمال مطلق، معلول یگانه با کمال و تعالی صادر می شود؛ لذا کثرات عالم و جسمانیات نمی توانند اول صادر و اول مخلوق باشند؛ پس وجود واسطه در میان این دو هستی قطعی است.(1)

حکیم سبزواری (1289 ق) همین برهان را با مثال بیان می کند؛ دو چیزی که میانشان نهایت دوری و جدایی در رفعت و دنائت است، ناچار از «رابطه» است که واسطه اثر عالی به سافل باشد؛ مانند روح بخاری (روان) که میان جان (مجرد) و تن (مادّی) وساطت می کند.(2)

به بیان دیگر: طبق برهان عقلی، میان فاعل و قابل باید مناسبت و سنخیت باشد، و گرنه هر چیزی علّت هر چیزی می توانست باشد و از آب گرما و از آتش سرما صادر می شد و... ؛ از طرفی حق تعالی در نهایت ترفّع، تقدّس و تنزّه، و عالم مادی در نهایت تفسّل، ترکّب و تنزّل است؛ پس صدور چنین عالمی و رسانیدن فیض از آن مبدأ متعال واسطه می خواهد که جنبه ربّی و خلقی داشته باشد.(3) و این واسطه، به طول عمر فیض باید از ابتدا تا انتها (اگر انتهایی باشد) مستمر باشد؛ الحجّه قبل الخلق ومع الخلق وبعد الخلق.(4)

گفتار چهارم: پیش فرض های براهین اثبات واسطه در فیض

کارآمدی هر برهانی اضافه بر درست بودن صورت و مادّه آن، به اثبات پیش فرض های آن نیز بستگی دارد. برهان یا براهینی که اثبات لزوم واسطه می کنند، سه پیش فرض عمده دارند که این جا به صورت فشرده، تبیین و اثبات