امامت و فلسفه خلقت صفحه 376

1- 1321. سهروردی، هیاکل النور، الهیکل الرابع، ص 85 {ثلاث رسایل}، ص 181؛ صدرالدین شیرازی، الحکمه المتعالیه، ج 2، ص 204؛ همو، الشواهد الربوبیه، المشهد الثانی، صص 140 - 139.

2- 1322. حاجی سبزواری، اسرار الحکم، ص 83، مقدمه صدوقی سها؛ کیاشمشکی، آراء امام خمینی رحمه الله {ولایت در عرفان}، ص 135.

3- 1323. ربانی، جلوات ربانی، ج 1، ص 187.

4- 1324. همان، ج 2، ص 591.

می شوند. مشروح آن به منابع مربوطه ارجاع می گردد:

پیش فرض اول: مبدأ نخست، واجب الوجود یگانه، بسیط و غیر مرکب است. و براهین اثبات خدا (امکان وجوب، حدوث و...) خدایی را ثابت می کند که وجودش از خودش است، و گرنه ممکن بوده و به دور یا تسلسل باطل می انجامد. یکتا و یگانه است، که مرکب نیست و گرنه نیازمند ما به الامتیاز می شد و وجود نیازمند نمی تواند منشأ پیدایش هستی باشد.(1)

پیش فرض دوم: از وجود واحد بسیط، تنها یک معلول صادر می شود، و بنابر مشرب عرفان لا تکرار فی التجلی، خداوند تنها یک جلوه دارد؛ چون اگر از چنین واحدی دو اثر (معلول) صادر شود، لازمه اش این است که در فاعل واحد دو اقتضا و دو جهت باشد؛ چون صدور هر اثری، به دنبال یک خواهش و یا اقتضا در فاعل است، و گرنه ترجیح بلا مرجّح خواهد شد؛ پس برای هر معلولی، اقتضایی جداگانه در علّت حتمی است.

حال اگر از واحد بسیط، معلول های متعدّد صادر شود، آن واحد دارای جهاتی خواهد شد؛ چون از آن جهت که معلول (الف) را آفریده، غیر از جهتی است که معلول (ب) را آفریده است، و حال آن که در پیش فرض نخست ثابت شد که مبدأ اوّل، بسیط من جمیع الجهات است.(2)

استدلالی که بر اثبات مفاد «قاعده الواحد» گفته شد، جنبه تنبیهی دارد، و گرنه بنا به گفته ابن سینا،(3) ابن رشد،(4) صدر المتألّهین(5) و...، قاعده مذکور پشتوانه بدیهی یا قریب به بداهت دارد. ابوالحسن عامری پس از توضیح وحدت و بساطت حق تعالی می گوید: امّا فیضان او یکی بیش نیست.(6)