امامت و فلسفه خلقت صفحه 377

1- 1325. صدرالدین شیرازی، الشواهد الربوبیه، ص 37 و 141، تصحیح آشتیانی.

2- 1326. سهروردی، هیاکل النور، ص 85؛ دوانی، شواکل الحور، {ثلاث رسائل} صص 182 - 181؛ ابن حمزه فناری، مصباح الانس، ص 69؛ فیاض لاهیجی، گوهر مراد، ص 290.

3- 1327. ابن سینا، اشارات و تنبیهات، ج 3، ص 119.

4- 1328. ابن رشد، تهافت التهافت، صص 4 و 7.

5- 1329. صدرالدین شیرازی، الحکمه المتعالیه، ج 7، ص 204.

6- 1330. عامری، رسایل ابوالحسن عامری، صص 121 - 120.

پیش فرض سوم: میان علت و معلول مناسبت، مشاکلت و سنخیت برقرار است؛ بنابراین هر موجودی شایستگی مقام واسطه شدن را ندارد. از شؤونات واسطه در فیض این است که از کمالات و برخی ویژگی های مبدأ اوّل برخوردار است و وجودش با وجودهای پایینی و پسینی تفاوت دارد؛ لذا هر موجودی و لو در هر مرتبه باشد، شایستگی واسطه نخستین شدن را ندارد.(1)

تقریر ملّا صدرا چنین است: إنّ العلّه المفیضه لا بدّ أن یکون بینها وبین معلولها ملائمه ومناسبه لا یکون لها مع غیره تلک الملائمه... ثمّ إنّ الواحد الحقیقی من کلّ وجه، هو الذی صفاته لا تزید علی ذاته، فلو تشابه الواحد لذاته شیئین مختلفین لمساوی حقیقته وحقیقتین المساوی للمختلفین بالحقیقه مختلف، والفرض أنّه واحد، هذا خلف، ولا سبیل إلی الثانی وإلّا لم یکن العلّه علّه واحده .(2)

گفتار پنجم: تطبیق واسطه در فیض بر وجود امام

الف) ویژگی های نخستین صادر از منظر حکیمان

پس از بیان چیستی فیض و لزوم واسطه بین مبدأ متعال و جهان آفرینش، لازم است از چیستی، ویژگی ها و دیگر معرّف های واسطه (نخستین صادر)، در پرتو آثار دانشمندان فن، سخن گفته شود و پس از آن، اوصاف «اول ما خلق» و یا «اول ما صدر» از منابع دینی استخراج شود، تا روشن گردد میان این دو مفهوم، در مصداق یگانگی وجود دارد یا نه؟

قاعده الواحد، همین مقدار می رساند که صادر نخست یکی بیش نیست؛ اما قاعده سنخیت، این صادر را تا حدودی توصیف می کند (صاحب کمالات و مقام نخست است)، مشائیان به کمک قاعده امکان اشرف، عقل را نامزد این مقام می دانند؛ چون جسم و نفس به خاطر ترکیبی که دارند، اخس بوده و صلاحیت آن را ندارند.