امامت و فلسفه خلقت صفحه 378

1- 1331. کیا شمشکی، ولایت در عرفان، ص 191.

2- 1332. صدرالدین شیرازی، الحکمه المتعالیه، ج 6، ص 236؛ حاشیه علّامه طباطبایی {الحکمه المتعالیه، ج 6، ص 237}.

فلوطین در اثولوجیا، نخستین صادر و واسطه در فیض را عقل می داند که مملو از نور و بهای الهی و سرشار از نیرو است، و با تشبّه به خالق هستی، صورت نفس را ابداع می کند.(1) به نظر فلوطین، صادر نخست در حدوث و بقای وابسته به اصل مفیض خویش است: إنّه أبدعه (أی العقل) بأنّه نور، فمادام ذلک النور مطلاًّ علیه، فإنّه یبقی ویدوم .(2)

اخوان الصفا می گوید: أوّل شی ء اخترعه وأبدعه من نور وحدانیته، جوهر بسیط یقال له العقل الفعّال. در جایی دیگر می گوید: والعقل هو نور البارئ تعالی وفیضه الذی فاض أوّلاً.(3)

ابوالحسن عامری، برای نخستین بار اصطلاح قلم را به کار برده است: إنّه (المقام الإلهی) یفیض علی جوهر العقل الکلّی؛ أعنی القلم، الصور العقلیه.(4)

کندی «عقل» را به عنوان عالم جدا و مؤثّر بر عوالم مادون مطرح کرد، که در متن اثولوجیا، عقل همان صادر نخست طرح شد و این دو مسأله سنگ بنای طرح عقل به عنوان نخستین صادر نزد فارابی و ابن سینا گردید.(5)

در نزد فارابی، نخستین مخلوق که واسطه آفرینش دیگر موجودات بوده، عبارت از جوهری است که اصالتاً غیر متجسّم است، در مادّه قرار ندارد و خود و خدا را تعقّل می کند.(6)

ابن سینا تنها عقل را شایسته مقام اوّلین مخلوق می داند و این حقیقت را با حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم تأیید می کند.(7)

فیاض لاهیجی تأیید می کند که: اولین صادر، عقل و همان واسطه است،