امامت و فلسفه خلقت صفحه 388

1- 1398. ربانی، جلوات ربانی، ج 2، ص 116.

2- 1399. بصائر الدرجات، جزء 7، باب فی الائمه یعرفون منطق الطیر، حدیث 8.

3- 1400. علّامه مجلسی، بحارالانوار، ج 15، ص 8.

4- 1401. سوره نمل، آیه 40.

5- 1402. سوره نمل، آیه 40.

6- 1403. ر.ک: قمی، تفسیر قمی، ج 2، ص 128 ذیل آیه مذکور؛ علامه طباطبایی المیزان، ج 15، ص 363؛ کسّار، پژوهشی در پرسمان امامت، ص 405.

7- 1404. سوره رعد، آیه 43؛ ر.ک: تفسیر نور الثقلین، ج 3، ص 462، حدیث 211، به نقل از ابوسعید خدری.

8- 1405. رخ شاد، در محضر علّامه طباطبایی، ص 104

ج) تعبیرهای متون دینی از نخستین صادر (واسطه فیض)

ویژگی ها و کارآیی های صادر اول (عقل اول یا وجود منبسط) از دید حکیمان (اهل نظر) و عارفان (اهل معرفت) تا حدودی بیان شد، که مهم ترین آنها، میانجی گری در فیض و تصرّفات تکوینی در عالم و آدم بود.

در این بخش، از عبارات و واژه هایی که متون روایی، برای اولین صادر بهره گرفته اند، نمونه هایی آورده می شود که تطبیق این دو حقیقت را نزدیک تر می سازد.

1- المشیئه: امام صادق علیه السلام فرمود: خلق اللَّه المشیئه قبل الأشیاء، ثمّ خلق الأشیاء بالمشیئه.(1) شیخ صدوق در کتاب توحید، پیرامون آفرینش اشیا، روایت زیر را نقل فرموده است: خلق اللَّه المشیئه بنفسها، ثمّ خلق الأشیاء بالمشیئه؛ در تفسیر این روایت آمده است: مشیئت نخستین چیزی است که از خداوند متجلی شد؛ همان مشیئتی که واسطه بین او و سایر اشیا است. در لسان اخبار، از مشیئت تعابیر گوناگونی شده؛ مانند: نور محمدی صلی الله علیه وآله وسلم و عقل و... .(2)

2- النور: روایاتی که مقام نوری پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم (حقیقت محمدیه) و مقام نوری حضرت علی علیه السلام (حقیقت ولویه) را بیان می کند، به نحوی نشان می دهد که آفرینش عالم از نورانیت اهل بیت علیهم السلام آغاز شده است و این نور همواره در یک قالب؛ ولی در همه زمان، تداوم داشته است. اصولاً استمرار و بقای هستی، بدون این نور و مقام ولایت الهی پایدار نیست.(3)

ابن حنبل، ابن عساکر، جوینی، خطیب بغدادی،(4) گنجی شافعی،(5) خوارزمی و... احادیثی در مورد مقام نورانیت پیامبر اکرم و علی و دیگر