امامت و فلسفه خلقت صفحه 391

1- 1415. شریف کاشانی، وسیله المعاد، ص 14 و 44.

2- 1416. کلینی، اصول الکافی، ج 2، ص 232.

3- 1417. کلینی، اصول الکافی، ج 1، ص 276.

4- 1418. قندوزی، ینابیع الموده، تحقیق اشرف الحسینی، ج 1، صص 213 - 212؛ جزائری، نورالبراهین، ج 2، ص 4.

5- 1419. ربانی، جلوات الربانیه، ج 1، صص 165 - 161.

ابن سینا پس از اینکه کیفیت پیدایش آفرینش را توضیح می دهد، اعلام می دارد که نخستین صادر، که شایستگی چنین جایگاهی را دارد، تنها «عقل کل» است که بی هیچ واسطه از امر حق صادر شده است. وی این ره یافت حکمت را به کلام رسول خداصلی الله علیه وآله وسلم مستند و تطبیق می کند: «و از این اولیت، پیغمبرصلی الله علیه وآله وسلم خبر داد و فرمود که: أوّل ما خلق اللَّه العقل.(1)

شهید مطهری، پس از این که از آیه «إِنّا کُلَّ شَی ءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ» وجود نظام و اسباب را در روند آفرینش عالم توسط خداوند نتیجه می گیرد، می فرماید: آنچه در لسان دین، به عنوان ملائکه، جنود الهی، رسل الهی (تکوینی)، مقسّمات و مدبّرات امر آمده است، و همین طور مفاهیمی مانند: عرش، کرسی، لوح و قلم که وجود یک سلسله تشکیلات معنوی الهی را برای خدا معرفی می کند، همه برای تفهیم همین حقیقت است که خدای متعال، آفرینش را با نظام خاصّ و ترتیب مشخص، اراده و اجرا می کند. این مطلب را حکما به اصطلاح و زبان مخصوص بیان کرده اند و در معارف اسلامی با زبان دیگر بیان شده است.(2)

شیخ اشراق، پس از بیان کوتاه از مشرب های پیشین حکما، می گوید: بل العالم ما خلا قطّ عن الحکمه وعن شخص قائم بها عنده الحجج والبینات، وهو خلیفه اللَّه فی أرضه، وهکذا تکون مادامت السموات والأرض. (لزوم وجود و استمرار خلیفه اللَّه)

شمس الدین شهرزوری در توضیح این قسمت می گوید: فوجب أن لا تخلو الأرض عن واحد منهم...، فهم حفاظ العالم وأوتاده، بهم یدوم نظامه وتستقرّ أحواله ویتّصل فیض الباری تعالی، ولو خلا زمان ما عن جملتهم لعظم الفساد وکثر الخبط وهلاک الناس.

اوج سخن این حکیم، مستند ساختن این ره یافت حکمت به سخن حجت