امامت و فلسفه خلقت صفحه 397

1- 1439. مقدمه تمهید القواعد، جلال الدین آشتیانی، صص 172 - 170.

2- 1440. جلوات ربانی، محمدرضا ربانی، ج 1، ص 184.

3- 1441. به عبارت فنی مامنه الوجود تنها و تنها خداوند است، اما ما به الوجود واسطه ها هستند. اصفهانی ر،ک: حاشیه المکاسب، ج 2، ص 381.

4- 1442. موعود، مصاحبه صادق لاریجانی، مسلسل 10 و 11، ص 17.

توجّه حکمت است. به برخی از معنای وساطت در فیض اشاره می شود:

اول: واسطه رسانیدن پیام خداوند به انسان ها (فیض تشریعی)؛ به گفته ملّا صدرا انسان تا پیش از بلوغ و سنّ تکلیف، در عالم حیوانی به سر می برد، تنها پس از سنّ تکلیف و به واسطه حجّت الهی، از فیض انسانیت برخوردار می شود.(1)

دوم: واسطه شفاعت خواهی در سرای آخرت نزد پروردگار؛ «یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَیهِ الْوَسِیلَهَ».(2) «یوْمَئِذٍ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَهُ إِلّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَرَضِی لَهُ قَوْلاً».(3)

سوم: واسطه در دعا؛ یعنی انبیا و ائمّه علیهم السلام که مستجاب الدعوه هستند، برای ما دعا کنند تا خداوند خواسته ما را برآورده کند؛ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جآؤُوکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِیماً».(4)

چهارم: واسطه به معنای غایت و هدف؛ به این معنا که هدف آفرینش عبادت و معرفت خداوند است و حقیقت این دو امر، تنها در وجود انبیا و ائمّه علیهم السلام محقق می شود، و چون فعل بدون غایت، محکوم به فنا است؛ لذا وجود مستمرّ یکی از اولیا باید باشد، تا فیض الهی قطع نشود.(5) این معنای فیض، به برهان غایت برمی گردد که جداگانه مطرح می شود.

پنجم: واسطه در ایجاد قابلیت؛ یعنی با گفتار و کردارشان که برگرفته از وحی است، بندگان را ارشاد می کنند، تا در نتیجه، قابلیت دریافت مراحل بالای از فیض و تداوم آن را پیدا کنند.(6) (ایجاد و اتمام قابلیت)، گاهی ارشاد از راه تصرف در نفوس انجام می شود.(7)

ششم واسطه در آفرینش عالم؛ یعنی فیوض و کمالات را از خداوند