امامت و فلسفه خلقت صفحه 402

1- 1458. رفیعی قزوینی، بحث شریف معاد، صص 177 - 176.

2- 1459. رحیمیان، فیض و فاعل وجودی، ص 222.

3- 1460. نصری، فلسفه آفرینش، ص 241.

4- 1461. همان، ص 243.

4. اگر فیض خداوند دایم است؛ پس چرا تمام خیرات همزمان نیستند و تدریجی اند؟

پاسخ: فیض فعل فاعلی است که بدون غرض و هدفی زاید، و دایماً انجام می دهد؛ نه این که در فعلش هیچ نظم و ترتیبی نباشد. به عبارت دیگر: تدریج و ترتیب برخاسته از ضعف دریافت کننده ها است و گرنه فاعلیت و فیض تامّ است.(1) مثلاً بچه شیرخوار نمی تواند سهمیه دو ساله اش را یک باره از مادر دریافت کند، چنان که مادر هم نمی تواند چنین سهمی را یک باره دهد؛ امّا یک آموزگار ریاضی می تواند تمام درس های دوازده کلاس را یک باره در اختیار دانش آموز ابتدایی بگذارد؛ ولی دانش آموز چنین قابلیتی را ندارد؛ مثال فیض الهی از قبیل دوم است.(2)

قرآن مجید نیز آفرینش تدریجی را تأیید فرموده و آن را با قدرت مطلقه خداوند و فیض دایم او در تنافی ندیده است: «خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَْرْضَ فِی سِتَّهِ أَیامٍ»؛(3) «وَقَدَّرَ فِیها أَقْواتَها فِی أَرْبَعَهِ أَیامٍ»؛(4) لذا در قرآن، هرجا سخن از تدریج است، ناظر به عدم قابلیت است.(5)

5. اگر پیامبر اکرم و ائمّه علیهم السلام نخستین صادر و واسطه در فیضند؛ پس چرا متأخّر از برخی موجودات و انسان ها به دنیا آمده اند؟

پاسخ: اولاً این که: وجودهای شریف و کامل در رتبه وجودیشان مقدّمند، آنجا تقدّم زمانی که از ملازمات عالم ماده است، مطرح نیست.(6)

ثانیاً: مراد از واسطه، وجود نوری، حقیقت محمدیه، وجود منبسط است، نه وجودی مادّی مقید.(7) به عبارت دیگر: وجود اولیای الهی در قوس نزول