امامت و فلسفه خلقت صفحه 404

1- 1469. همان، ص 324 و 339.

2- 1470. ربانی، جلوات ربانی، ج 2، صص 26 - 25.

3- 1471. جوادی آملی، ادب فنای مقربان، ج 2، ص 144.

4- 1472. طیب زاده، شمس الطالعه در شرح زیارت جامعه، ص 185؛ طیب موسوی جزائری، مقدمه تفسیر القمی، ج 1، ص 18: إنّ ذوات محمد وآله الطاهرین صلی الله علیه وآله وسلم هی علّه إیجاد هذا لکون، کما یظهر من الحدیث المعروف لولاک لما خلقت الأفلاک المشهور بین الفرقین وحدیث اوّل ما خلق اللَّه نوری المؤید بقوله تعالی: «قُلْ إِنْ کانَ لِلرَّحْمنِ وَلَداً، فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِینَ»؟! فهذه الآیه تدلّ علی أنّ محمّدصلی الله علیه وآله وسلم أوّل الکلّ وجوداً وإن کان خاتم الرسل زماناً وعلی علیه السلام آمال نفسه کما یدلّ الآیه المباهله أو قسیم نوره کما یدلّ علیه قوله: أنا وعلی من نور واحد ... کما قال: أوّلنا محمد أوسطنا محمد وآخرنا محمد وکلّنا محمد.

5- 1473. آل عمران، آیه 61.

6- 1474. ربانی، جلوات ربانی، ج 1، ص 110.

نتیجه و جمع بندی نهایی

1. اصطلاح مشهور فیض در فلسفه و عرفان، بار معنایی لغوی و قرآنی آن را دارد؛ چنان که بی شباهت به سخن متکلّمان نیز نمی باشد. از این رو، فیض به فعل فاعلی گفته می شود که پیوسته و همیشه و بدون دریافت عوض و غرضی که خارج از ذاتش باشد، انجام می دهد.

2. از آن جا که تنها وجود خداوند بی آغاز و بی انجام است و هرچه هست، از او است، که هدف و غرضی غیر از خودش نمی ماند و از آن جا که صفات او؛ مانند: رضا، جود، کاستی ناپذیری، عدم بخل و ... عین ذات اوست؛ پس فاعلیت فیضی برازنده او و تنها او دایم الفیض علی البریه است.

3. کیفیت صدور فیض «آفرینش» از خداوند، بر اساس نظم و ترتیب است، به گواهی قاعده الواحد و مؤیدات قرآنی و روایی.

4. نخستین صادر باید مشابهت، صبغه و نزدیکی اش از دیگر مخلوقات به مبدأ اوّل بیشتر باشد؛ به دلیل قاعده مشاکلت و سنخیت میان علت و معلول.

5. خداوند در تنزّه و قداست و جهان مادّی، در نهایت پستی و کاستی است. این جهان قابلیت دریافت بلاواسطه هستی را از او ندارد. بنابراین، نیاز به یک واسطه است که سری در جهان عالی و سری در جهان دانی دارد (دو وجه)، و چنین واسطه ای لیاقت و قابلیت دریافت بی واسطه هستی و انتقال آن را به عالم پایین تر دارد.

6. فیض و هستی بخشی که عین ذات خداست، همیشه است؛ پس واسطه نیز همواره است.

7. تصویری که حکیمان و عرفا از نخستین صادر (واسطه فیض) ترسیم می کنند، همخوانی بسیار با تعبیرات متون دینی از اول ما خلق دارد.

8. آیات قرآنی با تکیه بر مقام ولایت تکوینی انبیا و روایات، با بیان جایگاه ائمّه علیهم السلام و تبیین مقام ولایت تکوینی آنها، این منصب و مقام (واسطه فیض) را شایسته آنان معرفی می کنند.