امامت و فلسفه خلقت صفحه 42

1- 71. فراهیدی، کتاب العین، ج 8، ص 365؛ ابن فارس، مقاییس اللغه، ج 6، ص 141.

2- 72. ر.ک: طباطبایی، المیزان، ج 6، ص 43؛ قمی، تفسیر القمی، ج 1، ص 17؛ سیوطی، الدر المنثور، ج 2، ص 298؛ آلوسی، روح المعانی، ج 6، صص 195 - 193.

3- 73. تفتازانی، شرح العقاید النسفیه، ج 1، ص 189.

4- 74. نگری، جامع العلوم، ج 3، ص 465.

5- 75. شیخ طوسی، تلخیص الشافی، ج 2، ص 10.

6- 76. فخر رازی، البراهین فی علم الکلام، ج 2، ص 251.

7- 77. تفتازانی، شرح المقاصد، ج 1، صص 175 و 203.

قسم است: عامّ و خاص. ولایت عام: فراگیر و شامل همه کسانی است که به خدا ایمان داشته و عمل صالح انجام می دهند، چنان که در قرآن آمده است.(1) ولایت خاص: فنای انسان در خداوند است از نظر ذات و صفات و افعال؛ بنابراین ولی کسی است که در خداوند فانی شده و قیامش به خداوند بوده و مظهر همه اسما و صفات خدا باشد.(2)

ولایت دو قسم است: یکی عطایی، که بدون کسب و تنها به واسطه جذبه و کشش خداوند است که دارنده این ولایت را محبوب نامند و از قسم دوم برتر است. و یکی کسبی، که به دنبال مجاهده کسب می شود و دارنده آن را محبّ خوانند.

سید حیدر آملی می گوید: «الولایه هی التصرف فی الخلق بالحقّ علی ما هو مأمورون به من حیث الباطن والإلهام دون الوحی، لأنّهم متصرّفون فیهم به لا بأنفسهم.»(3)

صدرالمتألهین می گوید: ولایت از ولی به معنای قرب گرفته شده است، در اصطلاح نزدیکی به حق است که دو قسم عام و خاص است، ولایت عام برای هر کسی که ایمان و عمل صالح دارد، ثابت است. ولایت خاص؛ یعنی فنا در خدا از لحاظ ذات و صفت و فعل، ولی؛ یعنی فانی در خدا متخلق به اسما و صفات خدا. ولایت خاصّه گاهی عطایی و گاهی کسبی است، عطایی انجذاب به حق است و کسبی از راه مجاهده است؛ «أصل الولایه: العلم باللَّه وصفاته وآیاته وملائکته وکتبه ورسله والیوم الآخر علماً شهودیاً برهانیاً...».(4)

در بحث ولایت امام، مراد ولایت خاص و عطایی است، هر چند ائمه علیهم السلام در طول حیات دنیایی به نهایت ولایت عام و کسبی هم می رسند.

علّامه طباطبایی می فرماید: ولایت سرپرستی خدا به بنده و تحت تدبیر