- درآمد 1
- 1- مفهوم شناسی علوم قرآنی و سیر تاریخی آن 6
- علوم قرآنی 6
- اشاره 6
- پیشینه علوم قرآنی 7
- اشاره 13
- 2- مفهوم شناسی وحی 13
- وحی در لغت 15
- وحی در قرآن 16
- وحی در اصطلاح 16
- اقسام وحی نبوی 18
- چگونگی نزول وحی 20
- 3- نزول قرآن 23
- اشاره 23
- نزول اجمالی و نزول تفصیلی (انزال و تنزیل) 26
- اشاره 32
- 4- عناوین، سوره ها و آیات قرآن 32
- اسامی قرآن 33
- سوره های قرآن 36
- آیات قرآن 38
- 5- آیات و سوره های مکی و مدنی 42
- اشاره 42
- معیار تقسیم به مکی و مدنی 43
- فایده و ضرورت شناخت آیات مکی و مدنی 43
- چگونگی تشخیص سوره های مکی و مدنی 45
- تعداد سوره ها و آیات مکی و مدنی 47
- اشاره 50
- 6- اسباب نزول 50
- اشاره 52
- فواید شناخت اسباب نزول 52
- العبره بعموم اللفظ 54
- دستیابی به اسباب نزول 56
- 7- نگارش و جمع آوری قرآن کریم 59
- اشاره 59
- حفظ و نگارش در زمان پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) 60
- 1- مرحله حفظ قرآن 60
- 2- مرحله کتابت قرآن 61
- کاتبان وحی 63
- نگارش قرآن در زمان ابوبکر (رضی الله عنه) 64
- روش زید در جمع قرآن 66
- مصاحف صحابه 68
- یکسان سازی مصحف ها (توحید قراءات) 69
- اشاره 74
- 8- قرائات سبعه 74
- تدوین قرائت های معروف 76
- تعریف قرائت 77
- عوامل اختلاف قرائات 78
- انحصار قرائت ها به هفت 81
- قاریان هفت گانه و راویان آنها 82
- 9- ویژگی های قرائت عاصم و حجیت قرائات 85
- اشاره 85
- ویژگی های قرائت عاصم به روایت حفص 85
- تواتر و حجیت قراءات سبعه 87
- حدیث سبعه احرف و قرائات هفتگانه 89
- 10- نزاهت قرآن کریم از تحریف 94
- اشاره 94
- استعمال تحریف در قرآن 95
- مفهوم تحریف 95
- انواع تحریف 96
- 1- دلیل قرآنی 98
- اشاره 98
- ادله مصونیت قرآن از تحریف 98
- الف) آیه حفظ 98
- ب) آیه عزّت 99
- 2- دلیل عقلی 100
- 4- اجماع مسلمین 101
- 3- سیره مسلمین و گواهی تاریخ 101
- اشاره 104
- 11- قرآن کریم معجزه جاودان 104
- مفهوم شناسی اعجاز 106
- ضرورت معجزه 106
- تحدی و مبارزه طلبی قرآن 107
- معارضه با آیات تحدی 109
- یادآوری 110
- مراحل تحدی 112
- ابعاد اعجاز قرآن کریم 116
- اشاره 116
- اشاره 116
- 12- جلوه های اعجاز قرآن (1) 116
- 1- اعجاز بیانی 117
- اشاره 117
- الف) گزینش کلمات 118
- ج) نظم آهنگ قرآن یا اعجاز صوتی 121
- ب) سبک و شیوه بیان 121
- د) وحدت موضوعی (تناسب معنوی آیات) 125
- اشاره 126
- 2- اعجاز تشریعی 126
- ه) نکته ها و ظرافت ها 126
- جامعیت احکام اسلامی 133
- اشاره 143
- اشاره 143
- 3- اعجاز علمی قرآن 143
- 13- جلوه های اعجاز قرآن (2) 143
- الف) زوجیت در قرآن 144
- ب) عمل لقاح بادها 146
- ج) گهواره بودن زمین 146
- د) گسترش زمین 147
- ه) آب، اصل حیات 148
- و) حرکت فلکها 149
- 4- اعجاز غیبی 150
- ز) پوشش هوایی حافظ زمین 150
- 5- اعجاز سلامت قرآن از تناقض 154
- 6- اعجاز عددی قرآن 156
- اشاره 158
- 14- ناسخ و منسوخ 158
- شرایط نسخ 160
- اهمیت بحث نسخ 161
- حقیقت نسخ 162
- انواع نسخ در قرآن 163
- آیات منسوخه 164
- آیه نجوی 166
- آیات صفح 167
- 15- محکم و متشابه 170
- اشاره 170
- تعریف محکم و متشابه 171
- اهمیت محکم و متشابه 174
- اقسام تشابه در قرآن 176
- حکمت وجود متشابهات در قرآن 178
- تفسیر و تأویل 181
- تأویل متشابهات را چه کسی می داند؟ 182
- آیا حروف مقطعه از متشابهات است ؟ 184
- اشاره 186
- نمونه هایی از آیات متشابه 186
- 1- نفی تحیُّز از خدا 186
- 2- اراده و اختیار 188
- کتابنامه 190
حقیقت نسخ
باید توجه داشت که نسخ و تغییر در احکام الهی با آنچه در احکام و قوانین بشری صورت می گیرد کاملاً متفاوت است، زیرا تغییر و اصلاح در قوانین موضوعه بشری به دلیل تجدید نظر، یا کشف مجهول یا برخورد با معضلات و تنگناها و امثال آن صورت می گیرد. در حالی که قوانین الهی از جانب خداوندی صادر شده که کوچک ترین اشتباه در علم و حکمت او قابل تصور نیست. حقیقت مسئله این است که احکام اسلامی بر اساس مصالح و مفاسد وضع می شوند، یعنی در شریعت اسلامی قوانین ایجابی دارای مصالح و قوانین بازداشتی دارای مفاسد برای بندگان است. به همین خاطر و با توجه به میزان و درجه این مصالح و مفاسد احکام اسلامی به وجوب، استحباب یا حرمت و کراهت و (در صورت تساوی بودن مصلحت و مفسده به) اباحه تقسیم می شود. (1)
شارع مقدس گاهی مصلحت یا مفسده ای را همیشگی در نظر می گیرد و گاهی موقتی و برای زمان و شرایط خاصی، در حالت دوم حکمی را تا زمان معین (بدون این که موقتی بودن آن را اعلام بکند) جعل می کند و با اتمام آن زمان، حکم جدیدی را جایگزین آن می کند. پس تمامی احکامی که نسخ می شوند به خاطر مصلحت و مفسده موجود در آن هاست و خداوند از آغاز به محدود بودن آن، علم داشته است. درست بر خلاف قانون گذاری بشر که اکثر اوقات تبدیل و تغییر به علت یک امر طبیعی است چرا که انسان نمی تواند تمامی اتفاقات آینده را پیش بینی کند.
بنابراین نسخ در شرایع الهی، نسخ حقیقی نیست بلکه ظاهری است؛ یعنی
1- (1) . جهت توضیح بیشتر نک: زحیلی، وهبه بن مصطفی، التفسیر المنیر فی العقیده و الشریعه و المنهج، ج1، ص259.