- درآمد 1
- 1- مفهوم شناسی علوم قرآنی و سیر تاریخی آن 6
- علوم قرآنی 6
- اشاره 6
- پیشینه علوم قرآنی 7
- 2- مفهوم شناسی وحی 13
- اشاره 13
- وحی در لغت 15
- وحی در قرآن 16
- وحی در اصطلاح 16
- اقسام وحی نبوی 18
- چگونگی نزول وحی 20
- اشاره 23
- 3- نزول قرآن 23
- نزول اجمالی و نزول تفصیلی (انزال و تنزیل) 26
- اشاره 32
- 4- عناوین، سوره ها و آیات قرآن 32
- اسامی قرآن 33
- سوره های قرآن 36
- آیات قرآن 38
- اشاره 42
- 5- آیات و سوره های مکی و مدنی 42
- فایده و ضرورت شناخت آیات مکی و مدنی 43
- معیار تقسیم به مکی و مدنی 43
- چگونگی تشخیص سوره های مکی و مدنی 45
- تعداد سوره ها و آیات مکی و مدنی 47
- اشاره 50
- 6- اسباب نزول 50
- فواید شناخت اسباب نزول 52
- اشاره 52
- العبره بعموم اللفظ 54
- دستیابی به اسباب نزول 56
- 7- نگارش و جمع آوری قرآن کریم 59
- اشاره 59
- 1- مرحله حفظ قرآن 60
- حفظ و نگارش در زمان پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) 60
- 2- مرحله کتابت قرآن 61
- کاتبان وحی 63
- نگارش قرآن در زمان ابوبکر (رضی الله عنه) 64
- روش زید در جمع قرآن 66
- مصاحف صحابه 68
- یکسان سازی مصحف ها (توحید قراءات) 69
- اشاره 74
- 8- قرائات سبعه 74
- تدوین قرائت های معروف 76
- تعریف قرائت 77
- عوامل اختلاف قرائات 78
- انحصار قرائت ها به هفت 81
- قاریان هفت گانه و راویان آنها 82
- اشاره 85
- 9- ویژگی های قرائت عاصم و حجیت قرائات 85
- ویژگی های قرائت عاصم به روایت حفص 85
- تواتر و حجیت قراءات سبعه 87
- حدیث سبعه احرف و قرائات هفتگانه 89
- اشاره 94
- 10- نزاهت قرآن کریم از تحریف 94
- استعمال تحریف در قرآن 95
- مفهوم تحریف 95
- انواع تحریف 96
- اشاره 98
- 1- دلیل قرآنی 98
- الف) آیه حفظ 98
- ادله مصونیت قرآن از تحریف 98
- ب) آیه عزّت 99
- 2- دلیل عقلی 100
- 3- سیره مسلمین و گواهی تاریخ 101
- 4- اجماع مسلمین 101
- اشاره 104
- 11- قرآن کریم معجزه جاودان 104
- مفهوم شناسی اعجاز 106
- ضرورت معجزه 106
- تحدی و مبارزه طلبی قرآن 107
- معارضه با آیات تحدی 109
- یادآوری 110
- مراحل تحدی 112
- ابعاد اعجاز قرآن کریم 116
- اشاره 116
- اشاره 116
- 12- جلوه های اعجاز قرآن (1) 116
- 1- اعجاز بیانی 117
- اشاره 117
- الف) گزینش کلمات 118
- ج) نظم آهنگ قرآن یا اعجاز صوتی 121
- ب) سبک و شیوه بیان 121
- د) وحدت موضوعی (تناسب معنوی آیات) 125
- اشاره 126
- 2- اعجاز تشریعی 126
- ه) نکته ها و ظرافت ها 126
- جامعیت احکام اسلامی 133
- اشاره 143
- اشاره 143
- 3- اعجاز علمی قرآن 143
- 13- جلوه های اعجاز قرآن (2) 143
- الف) زوجیت در قرآن 144
- ج) گهواره بودن زمین 146
- ب) عمل لقاح بادها 146
- د) گسترش زمین 147
- ه) آب، اصل حیات 148
- و) حرکت فلکها 149
- 4- اعجاز غیبی 150
- ز) پوشش هوایی حافظ زمین 150
- 5- اعجاز سلامت قرآن از تناقض 154
- 6- اعجاز عددی قرآن 156
- 14- ناسخ و منسوخ 158
- اشاره 158
- شرایط نسخ 160
- اهمیت بحث نسخ 161
- حقیقت نسخ 162
- انواع نسخ در قرآن 163
- آیات منسوخه 164
- آیه نجوی 166
- آیات صفح 167
- 15- محکم و متشابه 170
- اشاره 170
- تعریف محکم و متشابه 171
- اهمیت محکم و متشابه 174
- اقسام تشابه در قرآن 176
- حکمت وجود متشابهات در قرآن 178
- تفسیر و تأویل 181
- تأویل متشابهات را چه کسی می داند؟ 182
- آیا حروف مقطعه از متشابهات است ؟ 184
- اشاره 186
- نمونه هایی از آیات متشابه 186
- 1- نفی تحیُّز از خدا 186
- 2- اراده و اختیار 188
- کتابنامه 190
که در دل هایشان انحراف است برای فتنه جویی و طلب تأویل آن، از متشابه پیروی می کنند؛ با آن که تأویلش را جز خدا و راسخان در علم کسی نمی داند. [آنان که] می گویند: ما بدان ایمان آوردیم، همه [چه محکم و چه متشابه] از جانب پروردگار ماست و جز خردمندان کسی متذکر نمی شود.
آیه فوق، آیات قرآن را به دو گروه محکمات و متشابهات با ویژگی های خاص آنها تقسیم می کند. (1)
قبل از هر چیز لازم است با دو واژه «محکم» و «متشابه» آشنا شویم:
تعریف محکم و متشابه
1. محکم: راغب در مفردات گوید:
ریشه حکم به معنای «منع» است. و به همین جهت در زبان عرب به لجام اسب
1- (1) . گرچه در آیه مورد بحث، آیات به دو گروه «محکم و متشابه» تقسیم شده اند؛ اما در جای دیگر همین دو عنوان، وصف کل قرآن نیز قرار گرفته اند: (کِتابٌ أُحکِمَت آیاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَت مِن لَدُن حَکِیمٍ خَبِیرٍ) (هود، آیه1). و در جای دیگر: (اللّهُ نَزَّلَ أَحسَنَ الحَدِیثِ کِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِیَ ) (زمر، آیه23) مراد از احکام آیات قرآن - در آیه فوق - به قرینه تفصیلی آیات، که در همان آیه ذکر گردیده است، وضعیت آیات قبل از نزول تدریجی و تفصیلی و آیه به آیه است. قرآن در مرحله قبل از نزول تدریجی از حقیقتی واحد و ثابت برخوردار بوده که تجزیه و تکثر آیات (تفصیل) در آن راه نداشته است و به هنگام نزول تدریجی از مرحله احکام به مرحله تفصیل و تکثر، تغییر حالت داده است. (ر. ک: المیزان فی تفسیر القرآن، ج3، ص20.) اطلاق وصف تشابه برای کل آیات در سوره زمر بدین معناست که قرآن کتابی است که همه آیاتش با یکدیگر هماهنگ است. کتاب متشابه، یعنی کتابی که در آن تضاد و اختلاف و اعوجاج راه ندارد، بلکه بر مجموعه آن نوعی مشابهت و یک نواختی و هماهنگی حاکم است و همگی یک هدف را دنبال می کنند: («أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ القُرآنَ وَ لَو کانَ مِن عِندِ غَیرِ اللّهِ لَوَجَدُوا فِیهِ اختِلافاً کَثِیراً.») (نساء، آیه82).