علوم قرآن (مقدماتی) صفحه 173

عبارتند از آیاتی که تفسیر آنها مشکل است؛ زیرا نشان دهنده معنای واقعی اشان نیستند و به چیز دیگر شباهت دارند» که در مورد قرآن، آن «چیز دیگر»، جز ضلالت و گمراهی نیست: (... فَما ذا بَعدَ الحَقِّ إِلاَّ الضَّلالُ...) (1) طبق این تعریف، تشابه در قرآن، تشابه حق و باطل است و هرگاه کلام خداوند (قرآن کریم) نمودی جز حق داشته باشد و به باطل شبیه باشد، آن را متشابه گویند.

پس منظور از تشابه در آیات متشابه، تشابه حق و باطل است؛ به این صورت که سخن حق خداوند، باطل جلوه داده شود.

پس از بررسی دو اصطلاح «محکم و متشابه» به آیه اصلی باز می گردیم. در این آیه، آیات محکمات، «ام الکتاب» معرفی شده اند. أُم از ریشه أمَّ یَؤُمُّ به معنای قَصَدَ یَقصُدُ است. از آن جهت که فرزند به مادر متوجه می شود و قصد او را می کند، «أم» می گویند. أم به معنای مرجع و مقصد است و «ام الکتاب»، یعنی آیاتی که برای آیات دیگر مرجع واقع می شود. محکمات به تصریح قرآن آیات مادر، مرجع و اساسی هستند؛ با این ویژگی که خود هیچ ابهامی نداشته، برطرف کننده ابهام و تشابه از آیات متشابهند. ازهمین آیه می توان استفاده نمود که گرچه بخشی از آیات قرآن «متشابه» می باشند؛ اما با ارجاع متشابهات به آیات محکم، از این دسته از آیات نیز رفع تشابه می گردد و مفهوم آنها نیز در سایه آیات محکمات معلوم می شود؛ به عبارت دیگر گرچه بخشی از قرآن را آیات متشابه تشکیل می دهد (بخش اندک) اما تشابه آیات، ذاتی و همیشگی نیست؛ زیرا قرآن خود، راه تبیین متشابهات را تعیین کرده، و در حقیقت راهکار رفع تشابه را نمایانده است.