علوم قرآن (مقدماتی) صفحه 182

(... سَأُنَبِّئُکَ بِتَأوِیلِ ما لَم تَستَطِع عَلَیهِ صَبراً) (1) به زودی تو را از تأویل آنچه نتوانستی بر آن شکیبا باشی، آگاه خواهم ساخت». (2)

با این توضیح، هر متشابهی علاوه بر تفسیر به تأویل نیز نیاز دارد. تفسیر، ابهام آن را برطرف و تأویل شبهه آن را دفع می کند؛ ولی آیات محکمه فقط به تفسیر نیاز دارند تا ابهام آنها برطرف شود. بنابراین تأویل نسبت به تفسیر، اخص مطلق است؛ یعنی هرجا تأویل باشد، تفسیر هم هست، زیرا تأویل نوعی تفسیر است. (3) به نظر امام ماتریدی تأویل احتمالات موجود در تفسیر هر آیه است که نص صریح از جانب رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) و صحابگان در معنای آن آیه به ما نرسیده باشد. اما اگر روایت صحیحی در تفسیر آیه وجود داشته باشد، آن مفسر آیه خواهد بود. لذا به نظر ایشان تفسیر مخصوص پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و صحابگان به عنوان ناقلان سخن آن حضرت و تأویل وظیفه سایر علما و دانشمندان است و تفسیر یعنی معنای قطعی آیه قرآن و تأویل معنی احتمالی آیه قرآن کریم می باشد. (4)

تأویل متشابهات را چه کسی می داند؟

در آیه هفت سوره آل عمران، بعد از تقسیم بندی آیات قرآن به دو گروه محکم و متشابه آمده است: (... وَ ما یَعلَمُ تَأوِیلَهُ إِلاَّ اللّهُ وَ الرّاسِخُونَ فِی العِلمِ یَقُولُونَ آمَنّا

1- (1) . کهف، آیه 78.
2- (2) . تأویل علاوه برمعنای فوق، معانی دیگری نیز دارد. علوم قرآنی؛ ص 276 - 274.
3- (3) . مشهور در بین قدما این بوده است که تأویل رای همان تفسیر، و مراد از کلام می دانسته اند؛ در حالی که متاخران گفته اند: منظور از تأویل معنای مخالف با ظاهر لفظ است و این عقیده چنان شایع گشته که تأویل بعد از آن که از جهت لغوی به معنای مطلق ارجاع یا مرجع بوده، حقیقت ثانوی در معنای مخالف با ظاهر لفظ گردیده است .
4- (4) . ماتریدی، تأویلات اهل السنه، ج1، ص 349.