علوم قرآن (مقدماتی) صفحه 45

چگونگی تشخیص سوره های مکی و مدنی

برای تشخیص سوره های مکی و مدنی، ملاک هایی را مشخص کرده اند که هر یک به تنهایی نمی تواند ملاک جامع و مانعی باشد؛ بلکه روی هم رفته تا حدودی تعیین کننده است.

ملاک تشخیص مکی و مدنی یا نقل و خبر است - که اصطلاحاً سماعی می گویند - یا اجتهاد و شواهد ظاهری؛ مانند: جمله بندی، سجع و وزن و کوتاهی و بلندی آیات و سوره ها و یا شواهد محتوایی است؛ مثل: بیان اصول عقاید یا احکام، برخورد با کفّار یا منافقین و....

به طور کلی دو راه و ضابط برای تشخیص سوره های مکی از مدنی وجود دارد که عبارتند از:

1. نص و خبر (سماعی)؛ 2. علایم ظاهری و محتوایی آیات (اجتهادی).

در مورد راه اول سخنان منقول از صحابه و تابعین (رضی الله عنهم) که آنها نیز از اصحاب نقل کرده اند راه گشاست؛ زیرا اصحاب رسول اکرم خود شاهد نزول آیات بودند و مستقیماً کلام الهی را از رسول خدا دریافت می نمودند. به همین خاطر آنها می دانستند که چه آیه ای در کجا و چه وقتی و در باره کدام امری نازل شده است. هرچند که با توجه به تقدّم و تأخر گرویدن اصحاب به اسلام میزان آگاهی آنها یکسان نبوده است.

به عنوان نمونه عبدالله بن مسعود (رضی الله عنه) از صحابگانی است که شاهد نزول تمامی قرآن بوده است. ایشان بنابر نقل زرکشی می گویند:

«هر سوره ای که در آن (یا أیها الناس ) یا (کلا) آمده باشد یا در ابتدای آن حروف مقطعه باشد - به جز سوره های بقره، آل عمران و رعد که مدنی اند - یا در آن قصه