- درآمد 1
- 1- مفهوم شناسی علوم قرآنی و سیر تاریخی آن 6
- علوم قرآنی 6
- اشاره 6
- پیشینه علوم قرآنی 7
- 2- مفهوم شناسی وحی 13
- اشاره 13
- وحی در لغت 15
- وحی در قرآن 16
- وحی در اصطلاح 16
- اقسام وحی نبوی 18
- چگونگی نزول وحی 20
- 3- نزول قرآن 23
- اشاره 23
- نزول اجمالی و نزول تفصیلی (انزال و تنزیل) 26
- 4- عناوین، سوره ها و آیات قرآن 32
- اشاره 32
- اسامی قرآن 33
- سوره های قرآن 36
- آیات قرآن 38
- 5- آیات و سوره های مکی و مدنی 42
- اشاره 42
- معیار تقسیم به مکی و مدنی 43
- فایده و ضرورت شناخت آیات مکی و مدنی 43
- چگونگی تشخیص سوره های مکی و مدنی 45
- تعداد سوره ها و آیات مکی و مدنی 47
- اشاره 50
- 6- اسباب نزول 50
- اشاره 52
- فواید شناخت اسباب نزول 52
- العبره بعموم اللفظ 54
- دستیابی به اسباب نزول 56
- 7- نگارش و جمع آوری قرآن کریم 59
- اشاره 59
- حفظ و نگارش در زمان پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) 60
- 1- مرحله حفظ قرآن 60
- 2- مرحله کتابت قرآن 61
- کاتبان وحی 63
- نگارش قرآن در زمان ابوبکر (رضی الله عنه) 64
- روش زید در جمع قرآن 66
- مصاحف صحابه 68
- یکسان سازی مصحف ها (توحید قراءات) 69
- 8- قرائات سبعه 74
- اشاره 74
- تدوین قرائت های معروف 76
- تعریف قرائت 77
- عوامل اختلاف قرائات 78
- انحصار قرائت ها به هفت 81
- قاریان هفت گانه و راویان آنها 82
- ویژگی های قرائت عاصم به روایت حفص 85
- 9- ویژگی های قرائت عاصم و حجیت قرائات 85
- اشاره 85
- تواتر و حجیت قراءات سبعه 87
- حدیث سبعه احرف و قرائات هفتگانه 89
- اشاره 94
- 10- نزاهت قرآن کریم از تحریف 94
- استعمال تحریف در قرآن 95
- مفهوم تحریف 95
- انواع تحریف 96
- 1- دلیل قرآنی 98
- اشاره 98
- ادله مصونیت قرآن از تحریف 98
- الف) آیه حفظ 98
- ب) آیه عزّت 99
- 2- دلیل عقلی 100
- 4- اجماع مسلمین 101
- 3- سیره مسلمین و گواهی تاریخ 101
- 11- قرآن کریم معجزه جاودان 104
- اشاره 104
- ضرورت معجزه 106
- مفهوم شناسی اعجاز 106
- تحدی و مبارزه طلبی قرآن 107
- معارضه با آیات تحدی 109
- یادآوری 110
- مراحل تحدی 112
- اشاره 116
- اشاره 116
- ابعاد اعجاز قرآن کریم 116
- 12- جلوه های اعجاز قرآن (1) 116
- 1- اعجاز بیانی 117
- اشاره 117
- الف) گزینش کلمات 118
- ج) نظم آهنگ قرآن یا اعجاز صوتی 121
- ب) سبک و شیوه بیان 121
- د) وحدت موضوعی (تناسب معنوی آیات) 125
- 2- اعجاز تشریعی 126
- ه) نکته ها و ظرافت ها 126
- اشاره 126
- جامعیت احکام اسلامی 133
- 3- اعجاز علمی قرآن 143
- اشاره 143
- 13- جلوه های اعجاز قرآن (2) 143
- اشاره 143
- الف) زوجیت در قرآن 144
- ج) گهواره بودن زمین 146
- ب) عمل لقاح بادها 146
- د) گسترش زمین 147
- ه) آب، اصل حیات 148
- و) حرکت فلکها 149
- 4- اعجاز غیبی 150
- ز) پوشش هوایی حافظ زمین 150
- 5- اعجاز سلامت قرآن از تناقض 154
- 6- اعجاز عددی قرآن 156
- اشاره 158
- 14- ناسخ و منسوخ 158
- شرایط نسخ 160
- اهمیت بحث نسخ 161
- حقیقت نسخ 162
- انواع نسخ در قرآن 163
- آیات منسوخه 164
- آیه نجوی 166
- آیات صفح 167
- 15- محکم و متشابه 170
- اشاره 170
- تعریف محکم و متشابه 171
- اهمیت محکم و متشابه 174
- اقسام تشابه در قرآن 176
- حکمت وجود متشابهات در قرآن 178
- تفسیر و تأویل 181
- تأویل متشابهات را چه کسی می داند؟ 182
- آیا حروف مقطعه از متشابهات است ؟ 184
- 1- نفی تحیُّز از خدا 186
- اشاره 186
- نمونه هایی از آیات متشابه 186
- 2- اراده و اختیار 188
- کتابنامه 190
به دنبال آن بزرگان دیگری در طبقات سوم تا هشتم (یعنی تا زمان ابوبکر بن مجاهد) که به عهد تدوین قراءات شهرت دارد، قرار دارند.
اصحاب و تابعین به طور عام در زمینه های مختلف علوم اسلامی مثل تفسیر، حدیث، فقه، قرائت و... شهرت داشته اند و اینطور نبوده که گروهی از آنها فقط در قرائت برجستگی داشته باشند.
تدوین قرائت های معروف
پس از گذشت آن دوره، گروهی فن قرائت (فرا گرفتن و آموختن آن) را رشته اختصاصی خود قرار دادند و به این رشته توجهی خاص مبذول داشته و در قرائت قرآن شهرت یافتند و مردم از مناطق مختلف برای فراگیری به سوی آنان می شتافتند. روش همه مسلمانان در مناطق مختلف بر این بود که مردم هر شهری، قرآن را از قاری همان شهر فرا می گرفت و تنها قرائت او را می پذیرفت. رفته رفته تعداد قاریان رو به فزونی نهاد و قاریان در مناطق مختلف جهان اسلام پراکنده شدند و طبقه ای پس از طبقه دیگر جانشین آنان شدند؛ اما در فرا گرفتن و آموزش قرآن، روشهای مختلف اتخاذ کرده و اختلاف قرائت داشتند و برخی هم در این باره، کوتاهی می کردند.
به تدریج ضبط قرائات رو به کاستی و سستی نهاد و کارهای بی رویه، رو به فزونی گذاشت و به تعبیر ابن الجزری «بیم آن می رفت که باطل در لباس حق جلوه کند»؛ (1) لذا بزرگان، قواعدی برای قرائت وضع کردند.
اولین شخصیت معتبری که قرائت های صحیح را جمع آوری کرد و کتاب مفصل و مبسوطی نگاشت، ابو عبید قاسم بن سلام انصاری (متوفای 224 ه. ق)
1- (1) . ابن الجزری، شمس الدین ابوالخیر، النشر فی القراءات العشر، ج1 ص9.