مبانی کلامی اعجاز قرآن صفحه 141

در کلام، عبارت است از کلام فصیحی که مطابق با مقتضای حال باشد.(1) بلاغت لفظ در واقع به اعتبار قابلیت افاده آن لفظ در مقایسه بامعنا و مراد گوینده آن می باشد(2) و به تعبیر دیگر، بلاغت ناظر به کیفیت معنا و محتواست.(3) بلاغت در متکلم به ملکه ای اطلاق می شود که به انسان این امکان را می دهد که کلام بلیغ بسازد و هر وقت بخواهد، مقصود خود را با هر نوع معنایی (مدح و ذم) با کلامی بلیغ به مخاطب برساند.(4) شرط کلام بلیغ این است که باید شامل معانی بلند و عمیق باشد.(5) نسبت میان فصاحت و بلاغت، نسبت میان انسان و حیوان است؛ یعنی هر بلیغی فصیح هست، اما هر فصیحی بلیغ نیست.(6) به عبارت دیگر، بلاغت دو رکن دارد: رکن اول آن، این است که کلام یا متکلم باید فصیح باشد و رکن دوم این است که کلام یا متکلم باید مطابق با مقتضای حال باشد. پس اگر هر یک از این دو شرط منتفی باشد، بلاغت شکل نخواهد گرفت؛ برخلاف فصاحت که تنها قید اول در آن شرط است؛ یعنی در فصاحت لازم نیست که کلام مطابق با مقتضای حال باشد.(7)

به نظر بیشتر ادیبان و سخن شناسان و متکلمان، قرآن کریم از نظر

1- (1) همان، ص 27.
2- (2) همان، ص 30.
3- (3) همان، ص 27 و محمدعلی مدُرس افغانی، المدُرس الافضل؛ ج 2، ص 41 (ایشان قید «لا المطابقه التامه» را اضافه می کند).
4- (4) همان، ج 2، ص 130.
5- (5) قرآن در قرآن، ص 134 و 135.
6- (6) المدرس الافضل، همان، ج 2، ص 131.
7- (7) شرح مختصر، جزء اول، ص 31 و 32.