مبانی کلامی اعجاز قرآن صفحه 175

اندیشه صرفه به صورت یک نظریه مطرح می شود. هرچند در اصل نسبتی که به نظام داده شده، جای تردید وجود دارد،(1) ولی بیشتر متکلمان در بحث صرفه، ابتدا قول نظام و سپس نظر عده ای دیگر را مطرح می کنند و صورت تکاملی بحث را به سید مرتضی نسبت می دهند.(2)

در زمان سید مرتضی کسان دیگری نیز بوده اند که نظریه صرفه را پذیرفته اند که از آن جمله می توان به شیخ مفید اشاره کرد. ایشان در کتاب اوائل المقالات جهت اعجاز قرآن را صرفه می داند؛ هرچند علامه مجلسی در بحار الانوار و قطب الدین راوندی در الخرائج و الجرائح می گویند که ایشان (شیخ مفید) در اواخر عمر از موضع خود برگشته و این مطلب را در بعضی رسائل خود آورده است که البته این رساله مفقود گردیده و به ما نرسیده است. شیخ طوسی نیز در اوائل، هنگامی که به شرح کتاب جُمَل العلم و العمل می پردازد، قول به صرفه را برمی گزیند و در کتاب اقتصاد می گوید: «کنت نصرت فی شرح الجمل القول بالصرفه حیث ما کان یذهب علیه المرتضی شرحت کتابه ثم لم یحسن خلاف مذهبه».(3) ایشان بعدها از این نظریه بر می گردد و در کتاب اقتصاد دلیل اعجاز قرآن را فصاحت و نظم و اسلوب آن می داند.(4) جمال الدین خوانساری نیز در کتاب مبدأ و معاد، قائل به صرفه است.(5) میرزا

1- (1) کسانی که این نسبت را به او داده اند، از مخالفان عقیدتی وی بوده اند؛ مثل اشاعره ومجبره و حشویه؛ زیرا نظام اعتقاد خاصی درباره خلفا داشته و امیرالمؤمنین (علیه السلام) را بر دیگران ترجیح می داده است.
2- (2) شرح المقاصد، ج 4 و 5 جزء 5، ص 28؛ الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد، ص 277 و المنقذ من التقلید، ج 1، ص 459.
3- (3) الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد، ص 278.
4- (4) همان، ص 277.
5- (5) جمال الدین خوانساری، مبدأ و معاد، ص 53.