دلایل عقلی و نقلی امامت و مهدویت صفحه 119

الماء و الطین»،(1) «انّ الصوره الانسانیه هی اکبر حجّه الله علی خلقه و هی الکتاب الذی کتبه بیده، و هی الهیکل الذی بناه بحکمته» (2) و… برای انبیا و امامان علیهم السلام ویژگی ها و وظایفی را مشخص می کنند که عین آن را اهل معرفت برای انسان کامل ثابت می دانند.(3)

آثار موجود گواهی می دهند که ابونصر فارابی (257-339 ق) نخستین فیلسوفی است که در جهان اسلام درباره فلسفه آفرینش، سعادت آدمی و ویژگی های انسان کامل بحث کرده و ظاهراً عنوان «انسان کامل» را به طور مستقل در کتاب «احصاء العلوم» به کار برده است.(4)

در رساله قشیریه نیز آمده است: «بایزید بسطامی (261 یا 262 ق) از انسان کامل تام، یاد می کند و می گوید عارف پس از فنای در ذات الهی به این مقام می رسد».(5)

حسین بن منصور حلاج (244 - 309 ق) نیز از انسانی که مراتب کمال را پیموده و مظهر کامل صفات عالی شده، نام برده است.(6)

با این حال، شماری از پژوهشگران، محی الدین عربی (638 ق) را طراح اصلی اصطلاح و اندیشه انسان کامل می دانند.(7) وی مبحث انسان کامل را در

1- رک: فیض کاشانی، کلمات مکنونه و ابن شهر آشوب، المناقب، ج 1، ص 214.
2- جوادی آملی، جامع الاسرار، ص 383.
3- توضیح بیشتر در بحث تطبیقی خواهد آمد.
4- هیئت تحریریه، انسان کامل از دیدگاه بودا و...، ج 5، ص 7 و مطهری، سیمای انسان کامل، صص 174 -163.
5- دائره المعارف تشیع، ج 2، ص 549.
6- ابن عربی، فصوص الحکم، ص 48 و انسان کامل از دیدگاه بودا و...، ج 5، ص7.
7- مطهری، انسان کامل، ص 9.